Czerwony świt nad Odrą. Racibórz 1945

Abstract

Racibórz jako tzw. miasto „trofiejnyje”, położone w granicach III Rzeszy, zostało potraktowane przez Sowietów z wyjątkową brutalnością – najpierw doszło do zorganizowanych grabieży mienia (fabrycznego i prywatnego), a następnie do celowych podpaleń śródmiejskiej zabudowy. Zrujnowane śląskie miasto zostało przekazane polskim władzom dopiero po ponad dwóch miesiącach rządów sowieckiego komendanta. Pozbawione przedwojennej tkanki społecznej stanęło przed koniecznością odbudowy potencjału demograficznego. Tysiące mieszkańców, od grudnia 1944 roku uciekających przed frontem, zdecydowało się pozostać na terenie Niemiec, skupiając się w rejonach Roth i Leverkusen. Ci, którzy wrócili, dostrzegając nowe realia, decydowali się wyemigrować bądź zostali przymusowo wysiedleni. Zaludnianie odbyło się na nowych warunkach. Krajobraz społeczny zdominowany dotąd przez żywioł niemiecki zastąpiła nowa tkanka, spleciona z powojennych losów i traum. Obok znającej język polski rodzimej ludności śląskiej, często wdów i sierot, nowy dom znaleźli tu Polacy – przesiedleńcy z Kresów Wschodnich. Byli to głównie mieszkańcy Sambora, Stanisławowa, Chodorowa i Łucka, a także przesiedleńcy z innych regionów przedwojennej II RP. Wśród nich byli żołnierze Armii Krajowej, w tym powstańcy warszawscy oraz członkowie innych formacji podziemia niepodległościowego. Ziemie Odzyskane postrzegano jako bezpieczną przystań.
Odbudowę rozpoczęto od destrukcji, burząc poniemieckie kamienice, a budulec wysyłano do Warszawy. Władze, dostrzegając niepokojące zbliżenie między Ślązakami a Kresowianami, budowały fundamenty milicji i tajnej policji politycznej na sprawdzonych w bojach żołnierzach Wojska Polskiego, którzy walczyli u boku Armii Czerwonej bądź członkach komunistycznego ruchu oporu. Na to nałożył się jeszcze polsko-czechosłowacki konflikt graniczny o Racibórz, Kłodzko i Głubczyce. Losy Raciborza, dawnej górnośląskiej stolicy, potoczyły się zgoła inaczej niż te innych górnośląskich miast, jakie po 1921 roku zostały włączone do odrodzonej II RP. Konsekwencje tego widoczne są do dziś.