Zaranie Śląskie Seria druga
type: channel
description: Zaranie Śląskie. Seria druga” wydawane jest przez Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej oraz Wydawnictwo Naukowe „Śląsk”. Czasopismo nawiązuje do tradycji „Zarania Śląskiego” wydawanego z przerwami w latach 1907-2000. „Zaranie Śląskie. Seria druga” funkcjonuje jako rocznik i ukazuje się od 2015 roku. Na jego łamach publikowane są artykuły z zakresu nauk humanistycznych i społecznych związanych z tematyką dotyczącą zarówno Górnego Śląska jak i województwa śląskiego.
publisher: Śląsk Sp. z o.o. Wydawnictwo Naukowe i Biblioteka Śląska
language: de
publication name: Zaranie Śląskie Seria druga
issn: 0044-183X
copyright: Od momentu przejścia na wersję cyfrową, czasopismo funkcjonuje w otwartym dostępie, co oznacza, że wszystkie treści są dostępne bezpłatnie dla użytkowników i instytucji. W numerze 8 (2022) publikowane artykuły objęte są licencją Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe (CC BY 4.0). Z treścią licencji można zapoznać się pod linkiem: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/legalcode. Od numeru 9 (2023) publikowane artykuły objęte są licencją Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowa (CC BY-NC-ND 4.0). Z treścią licencji można zapoznać się pod linkiem: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/legalcode.pl
items: Portret przedwojennego inteligenta. Recenzja książki Olgi Płaszczewskiej "Historia jak w powieści". Alfred Jesionowski, przedwojenny inteligent.
items: Wstęp
items: Debata Śląska: „Tragedia Górnośląska 1945. Ofiary i sprawcy”
items: Jubileuszowa synteza. Recenzja książki Jerzego Myszora Kościół na Górnym Śląsku. 100-lecie diecezji katowickiej 1925-2025
items: W obronie Chacharów
items: Tragedia regionu, tragedia człowieka
items: Historiografia nie lubi pośpiechu
items: Piśmiennictwo o Śląsku w wyborze (2024)
items: Hałdy czy pola? Rzeczywisty krajobraz przed powstaniem Parku Śląskiego w świetle źródeł z lat 50. XX wieku
items: Już zawsze będzie tą Małgosią. Nieznane egodokumenty Gustawa Morcinka
items: Wyniki badań zawartości sarkofagu nr 1 w krypcie Hochbergów, znajdującej się w Kościele pw. św. Mikołaja w Świebodzicach
items: Kościoły i szkolnictwo konfesjonale w powiecie toszeckim w latach 1742–1817/1818
items: Czerwony świt nad Odrą. Racibórz 1945
items: Funkcjonalistyczna architektura szkół województwa śląskiego czasów międzywojnia
items: Rola rodziny Woźniaków w życiu społeczno-gospodarczym Sosnowca. Studium przypadku.
items: Nasza Pani. Recenzja książki Krystyny Heskiej-Kwaśniewicz i Zdzisławy Mokranowskiej "Ja i moje książki – to jedno. Rozważania o pisarstwie Zofii Kossak"
items: Czy zaczęła się już Zielona Transformacja?
items: Piśmiennictwo o Śląsku w wyborze (2023)
items: Wspomnienia Izabeli Oćwiei z domu Marek z okresu radzieckiej okupacji Tarnopola oraz przymusowego pobytu w Kazachskiej SRR
items: Zapomniane źródła do historii społecznej regionu. Wokół książki Władysława Sali Młodzież robotnicza na Górnym Śląsku. Rok 1937 – próba raportu
items: Pomnik to nie tylko kamień, ale i świadectwo czasu. Recenzja książki Piotra Fuglewicza Cokoły przechodnie. Życiorysy z pogranicza
items: Ks. dr Józef Gawor - świadek dwóch totalitaryzmów
items: Udział Tiele-Wincklerów w przemysłowych i kościelnych dziejach Katowic
items: Nie tylko redaktor. Ksiądz infułat Stanisław Tkocz, redaktor i twórca opinii publicznej, doradca biskupów, mentor elit politycznych
items: Sprawiedliwa transformacja województwa śląskiego. Historia i wyzwania
items: Ile nam jeszcze pozostało przyrody w województwie śląskim?
items: (Bio)grafie Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego w literaturze non-fiction
items: Piśmiennictwo o Śląsku w wyborze (2012)
items: Wspomnienie o Mistrzu

Portret przedwojennego inteligenta. Recenzja książki Olgi Płaszczewskiej "Historia jak w powieści". Alfred Jesionowski, przedwojenny inteligent.
type: item
description: Recenzja książki Olgi Płaszczewskiej "Historia jak w powieści". Alfred Jesionowski, przedwojenny inteligent.
subject: Recenzje
  topic: section
subject: recenzja
  topic: keywords
subject: Alfred Jesionkowski
  topic: keywords
subject: biografia
  topic: keywords
subject: dwudziestolecie międzywojenne
  topic: keywords
subject: życie literackie i społeczne
  topic: keywords
creator: Piotr Skowronek
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie Seria druga https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 207
ending page: 210
doi: 10.63903/t98dcj25

Wstęp
type: item
description: Wstęp jest wprowadzeniem do tekstów zawartych w tej edycji rocznika
subject: Wstęp
  topic: section
creator: Krystian Węgrzynek
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie Seria druga https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 5
ending page: 6
doi: 10.63903/jffjhk21

Debata Śląska: „Tragedia Górnośląska 1945. Ofiary i sprawcy”
type: item
description: 6 marca 2025 roku w Bibliotece Śląskiej odbyła się debata pt. Tragedia Górnośląska 1945. Ofiary i sprawcy, zorganizowana przez Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej. Debata koncentrowała się na próbie zdefiniowania, kim były ofiary i sprawcy oraz kto ponosi odpowiedzialność za zbrodnie i represje dokonane w 1945 roku. Poruszono m.in. problematykę działań Armii Czerwonej po wkroczeniu na Górny Śląsk, funkcjonowania obozów pracy i odosobnienia, szczególnie w Świętochłowicach-Zgodzie oraz Łambinowicach, a także deportacji ludności cywilnej do Związku Sowieckiego. Uczestnicy wskazywali na wielowymiarowy charakter przemocy, wynikający zarówno z systemowych mechanizmów władzy sowieckiej i komunistycznego aparatu bezpieczeństwa, jak i z lokalnych uwarunkowań społecznych oraz napięć narodowościowych.
subject: Miscellanea
  topic: section
subject: tragedia górnośląska
  topic: keywords
subject: obozy pracy
  topic: keywords
subject: deportacje
  topic: keywords
subject: rok 1945
  topic: keywords
subject: Górny Śląsk
  topic: keywords
creator: Adam Dziurok
creator: Ryszard Kaczmarek
creator: Bernard Linek
creator: Bogusław Tracz
creator: Dariusz Węgrzyn
creator: Krystian Wegrzynek
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie Seria druga https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 163
ending page: 184
doi: 10.63903/ZaranieSlaskie.11.8

Jubileuszowa synteza. Recenzja książki Jerzego Myszora Kościół na Górnym Śląsku. 100-lecie diecezji katowickiej 1925-2025
type: item
description: Artykuł recenzyjny dotyczący książki: Myszor J. (2025). Kościół na Górnym Śląsku. 100-lecie diecezji katowickiej 1925-2025. Księgarnia św. Jacka (ss. 144)
subject: Recenzje
  topic: section
subject: Kościół na Górnym Śląsku
  topic: keywords
subject: diecezja katowicka
  topic: keywords
subject: rocznica
  topic: keywords
subject: historia diecezji
  topic: keywords
subject: recenzja
  topic: keywords
creator: Andrzej Grajewski
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie Seria druga https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 187
ending page: 190
doi: 10.63903/ZaranieSlaskie.11.9

W obronie Chacharów
type: item
description: Odpowiedź polemiczna na recenzję Bogusława Tracza
subject: Recenzje
  topic: section
subject: polemika
  topic: keywords
subject: Chachary
  topic: keywords
subject: historia ludowa
  topic: keywords
subject: Górny Śląsk
  topic: keywords
subject: mikrohistoria
  topic: keywords
creator: Dariusz Zalega
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie Seria druga https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 204
ending page: 206
doi: 10.63903/d1vvwk26

Tragedia regionu, tragedia człowieka
type: item
description: Recenzja książki Bogusława Tracza i Sebastiana Rosenbauma Punkt zwrotny. Rozmowa o roku 1945 na Górnym Śląsku
subject: Recenzje
  topic: section
subject: tragedia górnośląska
  topic: keywords
subject: rok 1945
  topic: keywords
subject: historia rodzinna
  topic: keywords
subject: pamięć historyczna
  topic: keywords
subject: recenzja
  topic: keywords
creator: Michał Muszalik
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie Seria druga https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 191
ending page: 195
doi: 10.63903/9hhq0g94

Historiografia nie lubi pośpiechu
type: item
description: Artykuł stanowi krytyczną analizę książki Dariusza Zalegi pt. Chachary. Ludowa historia Górnego Śląska. Choć publikacja wpisuje się w popularny obecnie nurt historii ludowej i cieszy się uznaniem literackim, recenzent zarzuca jej brak rzetelności naukowej i publicystyczny charakter. Autorowi wytyka się opieranie narracji na przestarzałych PRL-owskich opracowaniach, unikanie głębokich badań archiwalnych oraz stosowanie czarno-białych uproszczeń ideologicznych. W efekcie książka przedstawiana jest nie jako obiektywna rekonstrukcja przeszłości, lecz jako narzędzie do uprawomocnienia współczesnych narracji lewicowych.
subject: Recenzje
  topic: section
subject: historia ludowa
  topic: keywords
subject: Górny Śląsk
  topic: keywords
subject: publicystyka historyczna
  topic: keywords
subject: krytyka historiograficzna
  topic: keywords
subject: lewica
  topic: keywords
creator: Bogusław Tracz
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie Seria druga https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 196
ending page: 203
doi: 10.63903/ZaranieSlaskie.11.10

Piśmiennictwo o Śląsku w wyborze (2024)
type: item
description: Wykaz prezentuje wybrane opisy wydawnictw zwartych dotyczących Górnego Śląska, Opolszczyzny i Śląska Cieszyńskiego oraz Zagłębia Dąbrowskiego i Ziemi Częstochowskiej. Więcej, w tym opisy artykułów z czasopism naukowych, popularnych i z prasy znaleźć można w bazie Bibliografia Regionalna Biblioteki Śląskiej w Katowicach (bibliografia.bs.katowice.pl).
subject: Bibliografia
  topic: section
subject: bibliografia regionalna
  topic: keywords
subject: Górny Śląsk
  topic: keywords
subject: Śląsk Cieszyński
  topic: keywords
subject: Zagłębie Dąbrowskie
  topic: keywords
subject: ziemia częstochowska
  topic: keywords
creator: Anita Tomanek
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie Seria druga https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 213
ending page: 230
doi: 10.63903/gz2vn047

Hałdy czy pola? Rzeczywisty krajobraz przed powstaniem Parku Śląskiego w świetle źródeł z lat 50. XX wieku
type: item
description: Artykuł stanowi krytyczną analizę dominującej narracji dotyczącej terenu, na jakim powstał Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku (WPKiW) – obecny Park Śląski. Autor podważa utrwalony w literaturze, mediach i przekazach instytucjonalnych obraz obszaru przyszłego parku jako zdegradowanego, postindustrialnego pustkowia. Na podstawie źródeł archiwalnych, prasowych i fotograficznych wykazuje, że przeważająca część obszaru przyszłego WPKiW miała charakter rolniczy. W szczególności analizie poddano studium terenu z 1950 roku, z którego wynika, że większość powierzchni przeznaczonej pod budowę WPKiW stanowiły grunty orne średniej klasy. Uzupełnieniem są relacje prasowe, a także fotografie ukazujące uporządkowany krajobraz rolniczy. Autor wskazuje, że wizja „księżycowego krajobrazu” była konstruktem propagandowym, który zaczął dominować w przekazach medialnych dopiero od 1954 roku w związku z regionalnym programem rekultywacji hałd i nieużytków. Artykuł dowodzi, że narracja o całkowitej degradacji terenu przed powstaniem WPKiW nie znajduje potwierdzenia w dokumentach źródłowych. Przeciwnie – dostępne materiały wskazują na zróżnicowany, w przeważającej mierze rolniczy charakter przestrzeni, co pozwala na rewizję mitu założycielskiego Parku Śląskiego i jego reinterpretację w kontekście rzeczywistego dziedzictwa krajobrazowego i urbanistycznego Górnego Śląska.
subject: Miscellanea
  topic: section
subject: Górny Śląsk
  topic: keywords
subject: WPKiW
  topic: keywords
subject: PRL
  topic: keywords
subject: krajobraz
  topic: keywords
subject: mity
  topic: keywords
creator: Tomasz Borówka
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie Seria druga https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 137
ending page: 150
doi: 10.63903/ZaranieSlaskie.11.6

Już zawsze będzie tą Małgosią. Nieznane egodokumenty Gustawa Morcinka
type: item
description: Artykuł jest poświęcony odnalezionym w prywatnym archiwum rodzinnym w Karwinie po ponad 60. latach od śmierci Gustawa Morcinka egodokumentom: kartkom pocztowym tzw. odkrytkom i fotografiom pisarza. Adresatką dokumentów była jedna z przedstawicielek karwińskiej rodziny – Małgorzata Wiejowa, przez pisarza określana jako „moja” czy „ukochana”. Udostępnione do edycji – przez Aleksandrę Raszkę, córkę Morcinkowej Małgosi – materiały nigdy wcześniej nie były opisane. Dają pełny obraz relacji pisarza z wnuczką siostry, a także – a może przede wszystkim – odsłaniają prawie ojcowski stosunek Morcinka do kochanej Małgosi.
subject: Miscellanea
  topic: section
subject: Gustaw Morcinek
  topic: keywords
subject: Małgosia Wiejowa
  topic: keywords
subject: egodokumenty
  topic: keywords
subject: kartki pocztowe
  topic: keywords
subject: odkrytki
  topic: keywords
creator: Lucyna Sadzikowska
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie Seria druga https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 151
ending page: 162
doi: 10.63903/ZaranieSlaskie.11.7

Wyniki badań zawartości sarkofagu nr 1 w krypcie Hochbergów, znajdującej się w Kościele pw. św. Mikołaja w Świebodzicach
type: item
description: 30 września 2016 roku, zgodnie z pozwoleniem Dolnośląskiego Konserwatora Zabytków we Wrocławiu (delegatura w Wałbrzychu) i przy współpracy proboszcza miejscowej parafii, ks. kan. Józefa Siemasza, interdyscyplinarny zespół naukowy podjął się eksploracji jednego z dziewięciu sarkofagów złożonych w krypcie Kościoła pw. św. Mikołaja w Świebodzicach. Prace koordynowane były przez Oddział Górnośląski Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich . W skład zespołu weszli specjaliści mający wieloletnie doświadczenie, badający m.in. kryptę Promnitzów w Kościele pw. Wszystkich Świętych w Pszczynie i reprezentujący różne dyscypliny nauki: prof. dr hab. Henryk Głąb (antropolog, Uniwersytet Jagielloński, Zakład Antropologii), prof. dr hab. Małgorzata Grupa (archeolog, konserwator zabytków, specjalista ds. tkanin zabytkowych, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Instytut Archeologii i Etnologii), dr Mirosław Furmanek (archeolog, Uniwersytet Wrocławski, Instytut Archeologii), Sławomir Kulpa (archeolog, Muzeum w Wodzisławiu Śląskim), dr Arkadiusz Kuzio-Podrucki (historyk, Centrum Kultury Śląskiej w Nakle Śląskim, obecnie pracownik Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej w Katowicach), Agata Sady (archeobotanik, Muzeum Śląskie w Katowicach). Pracami konserwatorskimi kierowali Agnieszka i Tomasz Trzosowie (konserwatorzy dzieł sztuki, A.P. Pracownia Konserwacji Zabytków w Tychach). Krypta w świebodzickim kościele, będąca unikatowym i stosunkowo dobrze zachowanym obiektem, została założona w podziemiach południowej kaplicy przylegającej do prezbiterium, gdzie złożono zmarłych przedstawicieli rodu Hochberg, m.in. właścicieli pobliskiego Książa. Nad wejściem do kaplicy znajduje się kartusz z herbem Hochbergów. Jak wykazały wstępne ustalenia, obiekt był czynnie użytkowany przez ponad 200 lat w okresie 1662–1868.
subject: Studia
  topic: section
subject: Świebodzice
  topic: keywords
subject: Hochberg
  topic: keywords
subject: Schaffgotsch
  topic: keywords
subject: archeologia
  topic: keywords
subject: sarkofag
  topic: keywords
creator: Sławomir Kulpa
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie Seria druga https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 9
ending page: 30
doi: 10.63903/ZaranieSlaskie.11.1

Kościoły i szkolnictwo konfesjonale w powiecie toszeckim w latach 1742–1817/1818
type: item
description: Opracowanie jest poświęcone sytuacji konfesyjnej w latach 1742–1817/1818 na przykładzie powiatu toszeckiego, znajdującego się na prawobrzeżnym tzw. „polskim” Górnym Śląsku, uwarunkowanej tolerancyjną polityką religijną władz pruskich. Omówiona została wiąż dominująca struktura Kościoła rzymsko-katolickiego, a także ta dotycząca kościołów reformowanych, odnowionych po trwającej ponad 100 lat kontrreformacji na habsburskim Górnym Śląsku, głównie luterańskiego. Poruszono kwestię żydowskich instytucji religijnych, które były w zasadzie w budowie. Szkolnictwo w tym okresie, istniejące wyłącznie na poziomie podstawowym, w miastach i wsiach było ciągle szkolnictwem religijnym, z niewielką ingerencją władz państwowych.
subject: Studia
  topic: section
subject: Górny Śląsk
  topic: keywords
subject: pruski powiat toszecki z lat 1742–1817/1818
  topic: keywords
subject: Kościół rzymsko-katolicki
  topic: keywords
subject: Kościoły ewangelickie
  topic: keywords
subject: żydowskie gminy wyznaniowe
  topic: keywords
subject: powszechne szkolnictwo religijne
  topic: keywords
creator: Piotr Greiner
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie Seria druga https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 31
ending page: 54
doi: 10.63903/ZaranieSlaskie.11.2

Czerwony świt nad Odrą. Racibórz 1945
type: item
description: Racibórz jako tzw. miasto „trofiejnyje”, położone w granicach III Rzeszy, zostało potraktowane przez Sowietów z wyjątkową brutalnością – najpierw doszło do zorganizowanych grabieży mienia (fabrycznego i prywatnego), a następnie do celowych podpaleń śródmiejskiej zabudowy. Zrujnowane śląskie miasto zostało przekazane polskim władzom dopiero po ponad dwóch miesiącach rządów sowieckiego komendanta. Pozbawione przedwojennej tkanki społecznej stanęło przed koniecznością odbudowy potencjału demograficznego. Tysiące mieszkańców, od grudnia 1944 roku uciekających przed frontem, zdecydowało się pozostać na terenie Niemiec, skupiając się w rejonach Roth i Leverkusen. Ci, którzy wrócili, dostrzegając nowe realia, decydowali się wyemigrować bądź zostali przymusowo wysiedleni. Zaludnianie odbyło się na nowych warunkach. Krajobraz społeczny zdominowany dotąd przez żywioł niemiecki zastąpiła nowa tkanka, spleciona z powojennych losów i traum. Obok znającej język polski rodzimej ludności śląskiej, często wdów i sierot, nowy dom znaleźli tu Polacy – przesiedleńcy z Kresów Wschodnich. Byli to głównie mieszkańcy Sambora, Stanisławowa, Chodorowa i Łucka, a także przesiedleńcy z innych regionów przedwojennej II RP. Wśród nich byli żołnierze Armii Krajowej, w tym powstańcy warszawscy oraz członkowie innych formacji podziemia niepodległościowego. Ziemie Odzyskane postrzegano jako bezpieczną przystań. Odbudowę rozpoczęto od destrukcji, burząc poniemieckie kamienice, a budulec wysyłano do Warszawy. Władze, dostrzegając niepokojące zbliżenie między Ślązakami a Kresowianami, budowały fundamenty milicji i tajnej policji politycznej na sprawdzonych w bojach żołnierzach Wojska Polskiego, którzy walczyli u boku Armii Czerwonej bądź członkach komunistycznego ruchu oporu. Na to nałożył się jeszcze polsko-czechosłowacki konflikt graniczny o Racibórz, Kłodzko i Głubczyce. Losy Raciborza, dawnej górnośląskiej stolicy, potoczyły się zgoła inaczej niż te innych górnośląskich miast, jakie po 1921 roku zo…
subject: Studia
  topic: section
subject: Ratibor
  topic: keywords
subject: Racibórz
  topic: keywords
subject: Ziemie Odzyskane
  topic: keywords
subject: II wojna światowa
  topic: keywords
subject: Armia Czerwona
  topic: keywords
creator: Grzegorz Wawoczny
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie Seria druga https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 105
ending page: 134
doi: 10.63903/ZaranieSlaskie.11.5

Funkcjonalistyczna architektura szkół województwa śląskiego czasów międzywojnia
type: item
description: Punktem wyjścia do opracowania artykułu na temat modernistycznych gmachów szkolnych, jakie w okresie międzywojennym wznoszono w województwie śląskim, była informacja zaczerpnięta z noty biograficznej Leona Dietza d’Army, działającego w Katowicach architekta, któremu przypisano opraco­wanie modułowych rozwiązań służących do wznoszenia typizowanych budynków tego rodzaju. W toku prowadzonych badań okazało się, że stosunkowo późno, gdyż dopiero w październiku 1937 roku, Śląski Urząd Wojewódzki wysłał równocześnie do siedmiu lokalnych architektów jednobrzmiące pismo zapra­szające na rozmowę w tej sprawie. Poza wspomnianym d’Armą w tym gronie znaleźli się Tadeusz Michej­da, Wojciech Soboń, Zbigniew Rzepecki, Kazimierz Sołtykowski, Odon Litawski i Tadeusz Łobos. Po­szukiwania archiwalne pozwoliły na dokonanie szczegółowych ustaleń w odniesieniu do budowy szkoły powszechnej w Katowicach-Zawodziu, zaprojektowanej przez Leona Dietza d’Armę pod nadzorem Lu­cjana Sikorskiego, którą około 1930 roku uznano za najbardziej prestiżowe przedsięwzięcie w zakresie budownictwa szkolnego w okresie dotkliwego kryzysu gospodarczego. Historia tej budowy posłużyła jako podstawa do wysnucia wniosku, że funkcjonalizm stał się stylem nowo wznoszonych szkół nie tylko z powodu niskiego kosztu rozwiązań pozbawionych dążenia do dekoracyjności i opartych na stosowaniu taniej technologii żelbetowej, lecz wynikał również z włączenia się lokalnych twórców w architektoniczny ruch nowoczesny. Należy także podkreślić, że stosowanie ekonomicznie opłacalnych rozwiązań tech­nologicznych nie zmniejszyło dbałości o komfort nauczania. Za standardowe uznano wówczas budyn­ki edukacyjne, w których zastosowano centralne ogrzewanie, bieżącą ciepłą i zimną wodę, elektryczne oświetlenie, a nawet basen i obszerną salę do ćwiczeń fizycznych, umożliwiającą prowadzenie nowocze­snej gimnastyki.
subject: Studia
  topic: section
subject: architektura
  topic: keywords
subject: szkoły
  topic: keywords
subject: modernizm
  topic: keywords
subject: województwo śląskie
  topic: keywords
subject: dwudziestolecie międzywojenne
  topic: keywords
creator: Irma Kozina
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie Seria druga https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 87
ending page: 103
doi: 10.63903/ZaranieSlaskie.11.4

Rola rodziny Woźniaków w życiu społeczno-gospodarczym Sosnowca. Studium przypadku.
type: item
description: Rodzina Woźniaków z Sosnowca, choć odgrywała istotną rolę w życiu społeczno-gospodarczym miasta, jest dziś nieco zapomniana, nawet przez rodowitych mieszkańców. Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu w 2024 roku wzbogaci swoje zbiory o bardzo cenne i interesujące „Archiwum Woźniaków” – kolekcję obejmującą ponad 400 zdjęć oraz ponad 70 dokumentów i listów prywatnych, które przynoszą nowe informacje na temat dziejów rodziny, zwłaszcza jej życia prywatnego. Historia Woźniaków zaczyna się w 1885 roku, kiedy Jan i Małgorzata przybyli do Sosnowca. Jan rozpoczął pracę w hucie, a Małgorzata prowadziła pijalnię piwa. Ich trzej synowie – Franciszek, Teodor i Andrzej – zdobyli wykształcenie techniczne, co po śmierci ojca, pozwoliło rodzinie w 1911 roku założyć zakład metalowy na granicy Starego Sosnowca i Pogoni, Odlewnię Stali Woźniak Małgorzata i Synowie. Intensywny rozwój został zahamowany przez I wojnę światową, kiedy Niemcy zajęli fabrykę na potrzeby wojskowe. Po odzyskaniu niepodległości Woźniakowie odbudowali odlewnię, który stał się jednym z filarów lokalnego przemysłu. W czasie powstań śląskich zakład zasłynął jako miejsce, gdzie zmontowano dwa pancerne pojazdy bojowe, które brały udział w walkach. W okresie międzywojennym „Stalownia Woźniak” rozwijała się, przekształcając się w spółkę akcyjną. Czas prosperity przerwał Wielki Kryzys oraz konflikty rodzinne, które swój finał znalazły w sądzie. W czasie okupacji hitlerowskiej fabryka została przejęta przez Niemców i wykorzystywana do produkcji wojennej. Po wojnie zakład został upaństwowiony. Badania nad historią rodziny Woźniaków oparte zostały nie tylko na nowo pozyskanych zbiorach, ale także na dokumentach przechowywanych w archiwach państwowych i prasie.
subject: Studia
  topic: section
subject: Sosnowiec
  topic: keywords
subject: Zagłębie Dąbrowskie
  topic: keywords
subject: Woźniakowie z Sosnowca
  topic: keywords
subject: historia przemysłu
  topic: keywords
subject: odlewnictwo żelaza
  topic: keywords
creator: Agata Muszyńska
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie Seria druga https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 55
ending page: 86
doi: 10.63903/ZaranieSlaskie.11.3

Wstęp
type: item
description: Górny Śląsk przechodzi kolejną metamorfozę; widzą to na co dzień mieszkańcy, zauważają zdumieni przyjezdni i coraz częściej analizują dociekliwi. W tegorocznym numerze „Zarania Śląskiego” my również próbujemy poddać te obserwacje pogłębionej refleksji. Wystarczy zestawić ze sobą chociażby obraz działającej prawie dwa wieki Ferdinandgrube/Kopalni „Katowice” (1823–1999) z pejzażem powstałej w tym miejscu Katowickiej Strefy Kultury, by zobaczyć, jak miasto zrzuca z siebie industrialną skórę. Pejzażu regionu nie sposób opisywać tylko z jednego punktu widzenia; ponieważ jego wielowarstwowej strukturze musi odpowiadać odpowiednio złożony opis. Czy coraz bardziej postindustrialny Górny Śląsk stanie się jedynie wielkim skansenem Europy? Czy wielkim magazynem energii (taką hipotezę stawia Iwona Jelonek). A może przestrzenią nowoczesnej kultury? Czas pokaże. Patrząc na dawny szyb kopalni „Katowice”, obecnie obiekt Muzeum Śląskiego, można zastanawiać się wraz z autorkami (Bio)grafii Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego, które konstatując, iż Matka Ziemia na razie zwyciężyła z Matką Kopalnią, pytają, czy na pewno ostatnie słowo będzie należało do człowieka?
subject: Wstęp
  topic: section
subject: zielona transformacja
  topic: keywords
subject: pejzaż regionu
  topic: keywords
creator: Krystian Węgrzynek
rights: Copyright (c) 2024 Zaranie Śląskie https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2024-12-30
publication date: 2024-12-30
starting page: 5
ending page: 6

Nasza Pani. Recenzja książki Krystyny Heskiej-Kwaśniewicz i Zdzisławy Mokranowskiej "Ja i moje książki – to jedno. Rozważania o pisarstwie Zofii Kossak"
type: item
description: Recenzja książki: Heska-Kwaśniewicz K., Mokranowska Z. (2024). Ja i moje książki – to jedno. Rozważania o pisarstwie Zofii Kossak. Instytut Pamięci Narodowej (ss. 730).
subject: Recenzje
  topic: section
subject: Krystyna Heska-Kwaśniewicz
  topic: keywords
creator: Piotr Skowronek
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2024-12-30
publication date: 2024-12-30
starting page: 177
ending page: 180

Czy zaczęła się już Zielona Transformacja?
type: item
description: Bohaterką wywiadu jest geolog, profesor Iwona Jelonek z Instytutu Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego, koordynatorka projektu „Transformersi w szkołach – edukacja na rzecz zielonej transformacji i zachowania kultury górniczej w regionie”. Rozmowa dotyczy przemian społeczno-gospodarczych w regionie górnośląskim. Wywiad jest podzielony na trzy części dotyczące przeszłości, teraźniejszości i przyszłości całego obszaru. Pierwsza część dotyczy wielkiej eksploatacji przemysłowej Górnego Śląska, przede wszystkim wydobycia węgla kamiennego. Druga część to opis projektu realizowanego przez pracowników kilku wydziałów Uniwersytetu Śląskiego w wybranych szkołach ponadpodstawowych województwa Śląskiego. Część trzecia dotyczy wizji regionu w przyszłości, a w szczególności wykorzystania infrastruktury poprzemysłowej w planowaniu nowych magazynów energii.
subject: Wywiad
  topic: section
subject: Śląsk
  topic: keywords
subject: węgiel
  topic: keywords
subject: przemysł
  topic: keywords
subject: ekologia
  topic: keywords
subject: edukacja
  topic: keywords
creator: Iwona Jelonek
creator: Krystian Węgrzynek
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2024-12-30
publication date: 2024-12-30
starting page: 9
ending page: 28
doi: 10.63903/ZaranieSlaskie.10.1

Piśmiennictwo o Śląsku w wyborze (2023)
type: item
subject: Bibliografia
  topic: section
subject: bibliografia regionalna
  topic: keywords
subject: Górny Śląsk
  topic: keywords
subject: Śląsk Cieszyński
  topic: keywords
subject: Zagłębie Dąbrowskie
  topic: keywords
subject: ziemia częstochowska
  topic: keywords
creator: Anita Tomanek
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2024-12-30
publication date: 2024-12-30
starting page: 183
ending page: 203

Wspomnienia Izabeli Oćwiei z domu Marek z okresu radzieckiej okupacji Tarnopola oraz przymusowego pobytu w Kazachskiej SRR
type: item
description: Wspomnienia Izabeli Oćwiei z domu Marek, Kresowiaczki wywiezionej wraz z matką i braćmi do obwodu pawłodarskiego Kazachskiej SRR, jako najbliższa rodzina aresztowanego przod. w st. sp. Józefa Marka, spisane przez nią wiele lat po wojnie, stanowią kolejne źródło w badaniach nad sytuacją Polaków deportowanych w głąb Związku Radzieckiego. Jako, iż współtworzyło ją dwóch młodych, zdolnych do pracy mężczyzn, Markowie trafili do osady przy kopalni złota „Majkain-Zołoto”. W raz z przystąpieniem ZSRR do grona aliantów, bracia Autorki, Mieczysław i Aleksander, zostali polskimi żołnierzami. Izabela Marek i jej matka Maria przebywały w Kazachstanie do wiosny 1946 r., gdy wraz z innymi Polakami mogły wrócić do kraju. Na krótki czas zatrzymały się w Bytomiu, aby finalnie zapuścić korzenie w Brzegu. Dokument był już w całości opublikowany w zbiorze wspomnień, niemniej jednak nigdy nie został poddany edycji z aparatem przypisów. Poniższy tekst został przekazany przez rodzinę do publikacji już po jego pierwszym wydaniu.
subject: Miscellanea
  topic: section
subject: II wojna światowa
  topic: keywords
subject: deportacje Polaków w głąb ZSRR
  topic: keywords
subject: Polacy w Kazachstanie
  topic: keywords
subject: okupacja radziecka
  topic: keywords
subject: Kresy Wschodnie
  topic: keywords
creator: Marcin Libor
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2024-12-30
publication date: 2024-12-30
starting page: 93
ending page: 114
doi: 10.63903/ZaranieSlaskie.10.5

Zapomniane źródła do historii społecznej regionu. Wokół książki Władysława Sali Młodzież robotnicza na Górnym Śląsku. Rok 1937 – próba raportu
type: item
description: Badania Władysława Sali dotyczące postaw śląskiej młodzieży lat 30. wskazują na dokonujące się wówczas przemiany społeczne i rozwijające się konflikty. Były to jedyne badania ankietowe przeprowadzone w autonomicznym województwie śląskim. Autor recenzji podkreśla, że podobnych źródeł do historii społecznej Śląska jest o wiele więcej, choć nie są wykorzystywane w historiografii regionu.
subject: Recenzje
  topic: section
subject: Śląsk
  topic: keywords
subject: Katowice
  topic: keywords
subject: młodzież
  topic: keywords
subject: bezrobocie
  topic: keywords
subject: robotnicy
  topic: keywords
creator: Dariusz Zalega
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2024-12-30
publication date: 2024-12-30
starting page: 173
ending page: 176
doi: 10.63903/ZaranieSlaskie.10.10

Pomnik to nie tylko kamień, ale i świadectwo czasu. Recenzja książki Piotra Fuglewicza Cokoły przechodnie. Życiorysy z pogranicza
type: item
description: Autor recenzuje książkę pióra Piotra Fuglewicza pt. Cokoły przechodnie. Życiorysy z pogranicza. Fuglewicz w krótkiej i przystępnej formie opisuje 24 postacie, na przykładzie których stara się przybliżyć czytelnikom skomplikowane losy Górnego Śląska, zaczynając od XIX wieku, na czasach niemal współczesnych kończąc. Autor książki przypomina szereg ważnych, chociaż nieco bagatelizowanych i zapomnianych postaci, takich jak Alfons Matter, Paul Rochus Sallmann czy Harald Webb. Recenzent zwraca uwagę na kilka nieścisłości merytorycznych i mankamentów technicznych.
subject: Recenzje
  topic: section
subject: Historia
  topic: keywords
subject: Biografia
  topic: keywords
subject: Recenzja
  topic: keywords
subject: Górny Śląsk
  topic: keywords
subject: przemiany kulturowe
  topic: keywords
creator: Beniamin Czapla
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2024-12-30
publication date: 2024-12-30
starting page: 169
ending page: 172
doi: 10.63903/ZaranieSlaskie.10.9

Ks. dr Józef Gawor - świadek dwóch totalitaryzmów
type: item
description: Ks. dr Józef Gawor, jeden z najważniejszych śląskich kapłanów działających w XX wieku, pochodził z Dąbrówki Małej k. Katowic, gdzie w 1907 roku urodził się w wielodzietnej rodzinie górniczej. Święcenia kapłańskie otrzymał w czerwcu 1931 roku z rąk biskupa katowickiego Stanisława Adamskiego. Przed wojną pracował m.in. jako katecheta w gimnazjum żeńskim w Królewskiej Hucie. Udzielał się w harcerstwie jako kapelan hufca żeńskiego w Świętochłowicach. 24 maja 1940 roku został aresztowany przez gestapo, a następnie trafił do obozu koncentracyjnego w Dachau, gdzie otrzymał numer 12 926. Po trzech miesiącach został wysłany do KL Gusen. Przebywał tam do 8 grudnia 1940 roku, po czym wrócił do Dachau, skąd został zwolniony 24 kwietnia 1942 roku. W 1948 roku rozpoczął pracę w redakcji „Gościa Niedzielnego”, skąd w listopadzie 1952 roku został usunięty przez władze państwowe. W latach 1953-1956 organizował wsparcie dla wygnanych śląskich biskupów i zabiegał o ich uwolnienie. Powrócił do redakcji wraz z biskupami w listopadzie 1956 roku. Przez 16 lat kierował diecezjalną Komisją ds. Sztuki Sakralnej i miał wpływ na wystrój świątyń w diecezji katowickiej. Był znanym kaznodzieją, zapraszanym także do parafii i ośrodków kościelnych w całym kraju. W marcu 1974 roku przeszedł na emeryturę. Zmarł w Wielki Czwartek 16 kwietnia 1981 roku. Jego pogrzeb w katowickiej katedrze, który miał miejsce w Poniedziałek Wielkanocny, był wielkim wydarzeniem dla katowickiego Kościoła. Uczestniczyły w nim tysiące wiernych i setki kapłanów z całego kraju, wspominających go nie tylko jako redaktora, ale także jako niezłomnego świadka wiary w czasach dwóch totalitaryzmów.
subject: Miscellanea
  topic: section
subject: redakcja Gościa Niedzielnego
  topic: keywords
subject: architektura sakralna w diecezji katowickiej
  topic: keywords
subject: bp Herbert Bednorz
  topic: keywords
subject: niemieckie obozy koncentracyjne
  topic: keywords
subject: wygnanie biskupów z Katowic
  topic: keywords
creator: Andrzej Grajewski
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2024-12-30
publication date: 2024-12-30
starting page: 132
ending page: 150
doi: 10.63903/ZaranieSlaskie.10.7

Udział Tiele-Wincklerów w przemysłowych i kościelnych dziejach Katowic
type: item
description: Rodzina von Tiele-Winckler miała udział w przekształceniu dawnej wsi Katowice w miasto. Inwestowali w huty i kopalnie działające na terenie współczesnych Katowic. Wspomagali też ewangelików i katolików, wspierając w różnej formie budowy nowych kościołów. Z Katowicami związana też jest ich najważniejsza inwestycja przemysłowa czyli Katowicka Spółka Akcyjna dla Górnictwa i Hutnictwa. Dziś obiekty związane z działalnością Tiele-Wincklerów nadal istnieją, ale niewielka jest wiedza o udziale tego rodu w dziejach np. dawnej kopalni „Ferdynand”-„Katowice” – gdzie obecnie ma główną siedzibę Muzeum Śląskie – czy ewangelickiego kościoła im. Zmartwychwstania Pańskiego.
subject: Miscellanea
  topic: section
subject: Tiele-Winckler
  topic: keywords
subject: Katowice
  topic: keywords
subject: przemysł
  topic: keywords
subject: religia
  topic: keywords
subject: arystokracja
  topic: keywords
creator: Arkadiusz Kuzio-Podrucki
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2024-12-30
publication date: 2024-12-30
starting page: 115
ending page: 131
doi: 10.63903/ZaranieSlaskie.10.6

Nie tylko redaktor. Ksiądz infułat Stanisław Tkocz, redaktor i twórca opinii publicznej, doradca biskupów, mentor elit politycznych
type: item
description: Ksiądz infułat Stanisław Tkocz na przełomie ostatniego stulecia był jednym z ważniejszych twórców opinii publicznej nie tylko na Górnym Śląsku, ale także w Polsce. Kierował „Gościem Niedzielnym” przez blisko 30 lat (1974–2003). W tym czasie był także bliskim współpracownikiem dwóch kolejnych biskupów katowickich – Herberta Bednorza oraz Damiana Zimonia. Z jego głosem obaj bardzo się liczyli, zwłaszcza w odniesieniu do kwestii społecznych i relacji Kościół–państwo. Stworzył nowy model tygodnika katolickiego, który po 1989 roku był powszechnie kopiowany także przez inne media katolickie w Polsce. W III Rzeczypospolitej zbudował niezależny kolportaż oraz zaproponował oryginalną formułę pisma, którego wydanie główne było uzupełniane przez dodatki diecezjalne. Stworzył podstawę pod dalszy rozwój pisma, który nastąpił już po jego śmierci, kiedy na czele tygodnika stanął ks. Marek Gancarczyk. „Gość Niedzielny” jest w tej chwili nie tylko największym tygodnikiem opinii w Polsce, ale przez swe regionalne dodatki jest obecny w dwudziestu diecezjach w całym kraju.
subject: Miscellanea
  topic: section
subject: Stanisław Tkocz
  topic: keywords
subject: „Gość Niedzielny”
  topic: keywords
subject: tygodnik katolicki
  topic: keywords
subject: relacje Kościół-państwo
  topic: keywords
subject: kwestie społeczne
  topic: keywords
creator: Andrzej Grajewski
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2024-12-30
publication date: 2024-12-30
starting page: 151
ending page: 166
doi: 10.63903/ZaranieSlaskie.10.8

Sprawiedliwa transformacja województwa śląskiego. Historia i wyzwania
type: item
description: Artykuł analizuje proces sprawiedliwej transformacji województwa śląskiego, który od 30 lat przechodzi zmiany struktury gospodarczej. Górnictwo, będące kluczowym sektorem regionalnej gospodarki, nadal ma znaczący wpływ na region, choć liczba osób związanych z tym przemysłem znacząco spadła. Celem badania jest ocena wpływu transformacji oraz określenie wyzwań, przed którymi stoi region, takich jak ochrona środowiska, depopulacja oraz konieczność przejścia na gospodarkę niskoemisyjną. Wyniki wskazują, że choć transformacja wymaga długotrwałych działań, to jej sukces przyczyni się do poprawy jakości życia mieszkańców oraz stworzenia nowych możliwości gospodarczych.
subject: Studia
  topic: section
subject: sprawiedliwa transformacja
  topic: keywords
subject: restrukturyzacja przemysłu
  topic: keywords
subject: zrównoważony rozwój
  topic: keywords
subject: zmiany klimatu
  topic: keywords
subject: dekarbonizacja
  topic: keywords
creator: Patryk Białas
creator: Sebastian Pypłacz
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2024-12-30
publication date: 2024-12-30
starting page: 31
ending page: 47
doi: 10.63903/ZaranieSlaskie.10.2

Ile nam jeszcze pozostało przyrody w województwie śląskim?
type: item
description: Przyroda to nasz największy skarb, system podtrzymywania życia, wielki sprzymierzeniec w dobie zmiany klimatu. Województwo śląskie doświadczyło wyjątkowej presji ze strony człowieka, gospodarcza działalność człowieka skutkowała degradacją środowiska naturalnego. Mimo powyższego region ten pozostaje zróżnicowany przyrodniczo i krajobrazowo, bogaty w unikatowe w skali krajowej i europejskiej wartości przyrodnicze. W województwie śląskim reprezentowanych jest 9 spośród 10 form ochrony przyrody. Przyroda, szczególnie dzika, jest nam niezbędna, aby zachować świat, jaki znamy i aby przetrwać. W skali planetarnej zaledwie 14,7% powierzchni lądów oraz 7,5% powierzchni oceanów jest pod ochroną. Świat i Unia Europejska zamierzają objąć ochroną 30% obszarów lądowych i morskich do 2030 roku. Dobrym wskaźnikiem ochrony przyrody w danym kraju jest procentowy udział parków narodowych w jego powierzchni. Parki Narodowe w Polsce obejmują zaledwie 1,05% powierzchni kraju, podczas gdy średnia dla krajów Unii Europejskiej to 3,4%. Lista parków narodowych czekających w naszym kraju na utworzenie jest długa. Wśród propozycji utworzenia 25 nowych parków narodowych zaledwie jedna propozycja (Jurajski Park Narodowy) dotyczy województwa śląskiego. W województwie śląskim co prawda pod ochroną pozostaje 33% powierzchni, jednak rezerwaty przyrody (odzwierciedlają różnorodność przyrodniczą województwa śląskiego, zwykle stosują ochronę ścisłą) to tylko 66 obiektów. To zaledwie 0,3% powierzchni województwa. Tymczasem powierzchnia rezerwatów w Polsce to 0,54%. Brak parków narodowych w regionie, niewielka powierzchnia rezerwatów ukazuje, jak wiele stracił ten region, jak dużą ponosi cenę za bezwzględnie prowadzoną w przeszłości industrializację.
subject: Studia
  topic: section
subject: przyroda
  topic: keywords
subject: gatunki
  topic: keywords
subject: ochrona
  topic: keywords
subject: oddziaływanie człowieka
  topic: keywords
subject: rezerwaty przyrody
  topic: keywords
creator: Piotr Skubała
rights: Copyright (c) 2024 Zaranie Śląskie https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2024-12-30
publication date: 2024-12-30
starting page: 48
ending page: 62
doi: 10.63903/ZaranieSlaskie.10.3

(Bio)grafie Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego w literaturze non-fiction
type: item
description: <a href="https://zaranieslaskie.bs.katowice.pl/Górny Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie niegdyś zdominowane przez krajobraz kominów i szybów kopalnianych, przechodzą obecnie dynamiczną przemianę, dzięki której natura odzyskuje tereny po przemysłowej eksploatacji. Analizowana w artykule literatura non-fiction odzwierciedla te zmiany, dokumentując zacieranie się granic między „zielonym” a „czarnym” Śląskiem. Górny Śląsk ukazuje się jako przestrzeń będąca efektem wielkiego uprzemysłowienia i sukcesji natury, która anektuje tereny wyzwolone spod przemysłowej eksploatacji. Powstają nowe ekosystemy, w których radykalny podział na naturę i kulturę traci sens. Miejsca takie jak KWK Kazimierz-Juliusz czy tereny przy hucie w Szopienicach, gdzie niegdyś dominował przemysł, teraz przeżywają naturalną sukcesję roślinności, tworząc nowe formy życia na terenach zdegradowanych.">Górny Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie niegdyś zdominowane przez krajobraz kominów i szybów kopalnianych, przechodzą obecnie dynamiczną przemianę, dzięki której natura odzyskuje tereny po przemysłowej eksploatacji. Analizowana w artykule literatura non-fiction odzwierciedla te zmiany, dokumentując zacieranie się granic między „zielonym” a „czarnym” Śląskiem. Górny Śląsk ukazuje się jako przestrzeń będąca efektem wielkiego uprzemysłowienia i sukcesji natury, która anektuje tereny wyzwolone spod przemysłowej eksploatacji. Powstają nowe ekosystemy, w których radykalny podział na naturę i kulturę traci sens. Miejsca takie jak KWK Kazimierz-Juliusz czy tereny przy hucie w Szopienicach, gdzie niegdyś dominował przemysł, teraz przeżywają naturalną sukcesję roślinności, tworząc nowe formy życia na terenach zdegradowanych.
subject: Studia
  topic: section
subject: Górny Śląsk
  topic: keywords
subject: Zagłębie Dąbrowskie
  topic: keywords
subject: czwarta przyroda
  topic: keywords
subject: literatura non-fiction
  topic: keywords
subject: nowy regionalizm
  topic: keywords
subject: antropocen
  topic: keywords
creator: Małgorzata Wójcik-Dudek
creator: Magdalena Ochwat
rights: Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2024-12-30
publication date: 2024-12-30
starting page: 63
ending page: 89
doi: 10.63903/ZaranieSlaskie.10.4

Piśmiennictwo o Śląsku w wyborze (2012)
type: item
subject: Bibliografia
  topic: section
creator: Agnieszka Magiera
creator: Anita Tomanek
rights: Copyright (c) 2024 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2015-08-03
publication date: 2015-08-03

Wspomnienie o Mistrzu
type: item
subject: Miscellanea
  topic: section
creator: Teresa Roszkowska
rights: Copyright (c) 2024 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2015-08-03
publication date: 2015-08-03
starting page: 80
ending page: 83