Red Dawn over the Oder. Racibórz 1945

Authors

  • Grzegorz Wawoczny Akademia Nauk Stosowanych w Raciborzu Author

DOI:

https://doi.org/10.63903/ZaranieSlaskie.11.5

Keywords:

Ratibor, Racibórz, Recovered Territories, World War II, Red Army

Abstract

Racibórz, as a so-called “trophy city”, located within the borders of the Third Reich, was treated by the Soviets with exceptional brutality. First came the organized looting of property, both industrial and private, followed by deliberate arson of the city’s central buildings. The ruined Silesian city was handed over to the Polish authorities only after more than two months under the rule of a Soviet commandant.
Deprived of its pre-war fabric of society, Racibórz faced the necessity of rebuilding its demographic potential. Thousands of residents, who had fled westward from December 1944 ahead of the front lines, decided to remain in Germany, settling mostly in the regions of Roth and Leverkusen. Those who returned, realizing the new political realities, either chose to emigrate again or were forcibly expelled.

The repopulation of the city took place under entirely new circumstances. The social landscape, previously dominated by the German population, was replaced by a new fabric woven from post-war destinies and traumas. Alongside the native Silesian population, many of whom were widows and orphans and often spoke Polish, the city became home to Poles resettled from the Eastern Borderlands. They came mainly from Sambor, Stanisławów, Chodorów, and Łuck, as well as from other regions of pre-war Poland. Among them there were soldiers of the Home Army, including participants of the Warsaw Uprising, and members of other underground resistance formations. The so-called “Recovered Territories” were seen as a safe haven.
Reconstruction began paradoxically with destruction — by demolishing German tenement houses. The building materials were shipped to Warsaw. The authorities noticed with concern the growing closeness between Silesians and settlers from the East, so they built the foundations of the militia and secret political police on battle-tested soldiers of the Polish Army who had fought alongside the Red Army or on members of the communist resistance movement.
Adding to the tension was the Polish–Czechoslovak border dispute over Racibórz, Kłodzko, and Głubczyce. The fate of Racibórz, once the Upper Silesian capital, unfolded quite differently from that of Upper Silesian cities incorporated into the reborn Second Polish Republic after 1921 — and the consequences of this are still visible today.

Downloads

Download data is not yet available.

Author Biography

  • Grzegorz Wawoczny, Akademia Nauk Stosowanych w Raciborzu

    Grzegorz Wawoczny ('73), prawnik, dziennikarz, wydawca, w latach 1992-2008 dziennikarz i redaktor naczelny Nowin Raciborskich, od 2008 redaktor naczelny portalu naszraciborz.pl i tygodnika Nasz Racibórz, wydawca portalu historycznego ziemiaraciborska.pl, autor książek poświęconych dziejom ziemi raciborskiej, skoncentrowany na zagadnieniach kultury materialnej żywienia oraz rewolucji przemysłowej XIX w., nauczyciel akademicki w Akademii Nauk Stosowanych w Raciborzu, zastępca dyrektora Zamku Piastowskiego.

References

Źródła niepublikowane

Wieczorek, B. (2000, 4 kwietnia). List. Archiwum „Nowin Raciborskich”, Racibórz, Polska.

Wachowski, L. (2012, 31 marca). Odczyt na cmentarzu żołnierzy sowieckich w 67. rocznicę wydarzeń z 31 marca 1945 roku. Maszynopis wystąpienia w zbiorach G. Wawocznego.

Publikacje źródłowe

Koniew, I. (1986). Notatki dowódcy frontu 1943–1945. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej.

Swoboda, H. (2000). Wspomnienia. Ziemia Raciborska, 3(12), 2–19.

Literatura

Burek, J. (1993). Kto wypalił Racibórz, Nowiny Raciborskie, nr 12, s. 1, 7.

Dziurok, A. (2014). Problemy narodowościowe w województwie śląskim i sposoby ich rozwiązania. W A. Dziurok & R. Kaczmarek (Red.), Województwo śląskie 1945–1950. Zarys dziejów politycznych (s. 459–508). Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Grimsted Kennedy, P. (2011). Droga do Raciborza: grabież bibliotek i archiwów Europy. Biblioteka, 15(24), 331–363. https://pressto.amu.edu.pl/index.php/b/article/view/2038

Gunter, G. (1980). Die Kampfhandlungen bei Ratibor im Zweiten Weltkrieg. W A.M. Kosler (Red.), Ratibor. Stadt und Land an der oberen Oder. Ein Heimatbuch (T. 1, s. 222–238). Werner Jerratsch.

Gunter, G. (2016). Ostatni wawrzyn. Geneza i dzieje walk na Górnym Śląsku od stycznia do maja 1945 roku. Napoleon V.

Hupka, H. (1980). Ratibor 1945. – Tagebuchnotizen und Anmerkungen. W A.M. Kosler (Red.), Ratibor. Stadt und Land an der oberen Oder. Ein Heimatbuch (T. 1, s. 239–249). Werner Jerratsch.

Hupka, H. (2001). Niespokojne sumienie. Wspomnienia. Oficyna Wydawnicza Rytm, Instytut Studiów Politycznych PAN.

Iluk, Ł. (2018). Zaorana krew. Od Głubczyc i Raciborza po Opawę. Wiosna 1945 roku na pograniczu śląsko-morawskim. Wydawnictwo Napoleon V.

Jeremenko, A.I. (1965). Ostravská operace Sovětské armády. W K. Jirik (Red.), Osvobození Ostravy: Ve světle vzpomínek a kronik (s. 25–52). Měst. NV.

Kalemba, J. (1981). W okresie II wojny światowej. W J.E. Kantyka (Red.), Racibórz. Zarys rozwoju miasta (s. 160–178). Wydawnictwo „Śląsk”.

Klaas, W. (1994). Tagebuch der Flucht aus Ratibor 1945. W Ratibor. Stadt und Land an der oberen Oder. Ein Heimatbuch (T. 2, s. 386–395). Selbstverlag.

Konieczny, A. (1988). Śląsk a wojna powietrzna lat 1940–1944. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Kowalski, J.M., Kudelski, R.J., & Sulik, R. (2015). Lista Grundmanna. Wydawnictwo Melanż.

Kroczek, M. (2012). Raum Tunskirch. Działania wojenne nad górną Odrą w 1945 roku. Oficyna Halleg.

Linek, B. (2014). Weryfikacja narodowościowa i akcja osadnicza na Śląsku Opolskim. W A. Dziurok & R. Kaczmarek (Red.), Województwo śląskie 1945–1950. Zarys dziejów politycznych (s. 605–639). Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Łobos, R. (1969). Historia Zakładów Elektrod Węglowych „1 Maja” w Raciborzu. W A. Nowara (Red.), Zeszyty Raciborskie „Strzecha” (T. 1, s. 9–52). Wydawnictwo Śląsk.

Mika, N. (2014). Wkroczenie Armii Czerwonej na ziemię raciborską oraz represje wobec miejscowej ludności. W N. Mika (Red.), Ziemia Raciborska – postacie, zjawiska historyczne, gospodarka (s. 94–102). Wydawnictwo Avalon. https://csh.edu.pl/images/articles/Norbert%20Mika%20-%20Wkroczenie%20Armii%20Czerwonej%20na_ziemi%C4%99%20raciborsk%C4%85%20oraz_represje%20wobec%20miejscowej%20ludno%C5%9Bci.pdf

Molenda, S. (1988). Zakłady Elektrod Węglowych 1 Maja. Zakłady Elektrod Węglowych.

Molenda, S. (1989). Z problematyki demograficznej Raciborza w latach 1945–1983. W R. Kincel (Red.), Zeszyty Raciborskie „Strzecha” (T. 5, s. 5–16). Wydawnictwo Śląsk.

Newerla, P. (2008). Dzieje Raciborza i jego dzielnic. Wydawnictwo WAW.

Niklewicz, R. (2008). Społeczeństwo a władza na ziemi raciborskiej w latach 1945–1947. Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Raciborzu.

Pająk, J. (1967). Kształtowanie się władzy ludowej w Raciborskiem. W A. Nowara & B. Reiner (Red.), Szkice z dziejów Raciborza (s. 211–250). Wydawnictwo „Śląsk”.

Pałys, P. (2002). Działania 1 c.s. samostatné tankové brigady na ziemi raciborskiej wiosną i latem 1945 r. Ziemia Raciborska, 5(6–8), 66–71.

Piotrowski, P. (2001). Armia Czerwona na Dolnym Śląsku. Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej, (4), 51–57. https://archiwum.ipn.gov.pl/pl/publikacje/biuletyn-ipn/9579,Biuletyn-IPN-nr-42001.html

Polański, A. (1955). Racibórz i okolice. Sport i Turystyka.

Pustelnik, A. (1996). Racibórz’45. Pochodnia Tais. Ratibor ’45 Tais-Fackel. Muzeum w Raciborzu.

Rosenberg, A. (2016). Dzienniki 1934–1944. Wielka Litera.

Skoczkowski, K. (2003). Historia Zakładów Elektrod Węglowych w Raciborzu (1895–2000). K. Skoczkowski.

Stańczyk, H. (1998). Od Sandomierza do Opola i Raciborza. Neriton.

Wawoczny, G. (1998). Tajemnice Raciborza. Agencja Wydawnicza WAW.

G. (2003). Prawda o latach 1945–1950. Ziemia Raciborska, 6(8–9), 1–48.

Wawoczny, G. (2005). Skarby kościoła farnego. W G. Wawoczny (Red.), Dzieje parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Raciborzu (s. 266–281). Agencja Wydawnicza WAW.

Wawoczny, G. (1996). Zbrodnia na Płoni. Nowiny Raciborskie, 5(11), 9.

Wawoczny, G. (2014). Salwy na Kremlu, czyli dlaczego Stalinowi zależało na mieście Ratibor. W N. Mika (Red.), Ziemia Raciborska – postacie, zjawiska historyczne, gospodarka (s. 90–92). Wydawnictwo Avalon.

Weiner, R. (1967). Ludność i gospodarka Raciborza przed II wojną światową i w dobie obecnej. W A. Nowara & B. Reiner (Red.), Szkice z dziejów Raciborza (s. 251–314). Wydawnictwo „Śląsk”.

Źródła internetowe:

Benczew, B. (2013, 12 stycznia). Wielki rabunek 1945. Racibórz... podróże w czasie. https://ratibor-raciborz.blogspot.com/2012/12/wielki-rabunek-1945.html

Newerla, A., & Newerla, P. (2021, 5 listopada). Racibórz w aktach CIA (12) Rafamet – Ziemia Raciborska. Ziemia Raciborska. https://ziemiaraciborska.pl/raciborz-w-aktach-cia-12-rafamet/

Tais, Encyklopedia PWN: źródło wiarygodnej i rzetelnej wiedzy. (b. d.). Encyklopedia PWN: źródło wiarygodnej i rzetelnej wiedzy. https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Tais;3984911.html

Wawoczny, G. (2009a, 9 maja). Cudowna broń Adolfa Hitlera. naszraciborz. https://www.naszraciborz.pl/site/art/5-styl-zycia/14-historia/3447-cudowna-bron-adolfa-hitlera

Wawoczny, G. (2009b, 11 sierpnia). Tajemnica archiwum Leona Bluma. naszraciborz. https://www.naszraciborz.pl/site/art/5-styl-zycia/14-historia/4809-tajemnica-archiwum-leona-bluma

Wawoczny, G. (2022, 30 marca). Tak będzie ze wszystkimi! Sowieckie zbrodnie w Raciborzu 1945 r. naszraciborz. https://www.naszraciborz.pl/site/art/5-styl-zycia/14-historia/95439-tak-bedzie-ze-wszystkimi-sowieckie-zbrodnie-w-raciborzu-1945-r

Plac Długosza – „Wizja zmieniająca oblicze miasta”, I miejsce – Toprojekt. (b. d.). Toprojekt. https://www.toprojekt.com/projekty/edukacja/plac-dlugosza/

Zdjęcia

Zdjęcia pochodzą z albumu Ratibor. Unsere Heimat. Eine Bildserie aus Ratibor, Oberschlesien, wydawnictwo bez oznaczenia wydawcy i daty wydania, zawierającego 18 widoków na miasto w 1945 roku. Autor zdjęć nieznany.

Published

2025-12-30

How to Cite

Red Dawn over the Oder. Racibórz 1945. (2025). Zaranie Śląskie, 11, 105-134. https://doi.org/10.63903/ZaranieSlaskie.11.5