Churches and denominational education in the Toszek District in the years 1742–1817/1818
DOI:
https://doi.org/10.63903/ZaranieSlaskie.11.2Keywords:
Upper Silesia, Prussian district of Toszek from 1742 to 1817/1818, Roman Catholic Church, Evangelical Churches, Jewish religious communities, Universal religious educationAbstract
The study focuses on the religious situation in the years 1742–1817/1818 in the Toszek district, located on the right bank of the so-called ‘Polish’ Upper Silesia, conditioned by the tolerant religious policy of the Prussian authorities. It discusses the still dominant structure of the Roman Catholic Church, as well as the Reformed churches, mainly Lutheran, which were restored after more than a century of Counter-Reformation in Habsburg Upper Silesia, and the construction of Jewish religious institutions, which was still in its infancy. During this period, education, which existed only at the primary level in towns and villages, was religious in nature, with little interference from the state authorities.
Downloads
References
Publikacje źródłowe
Allgemeine Uebersicht des Bisthums Breslau, in seinen Geist- und Weltlichen Behörden : im Jahr 1802. (1802). Kreuzer. https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/2103?language=en#description
Anders, F.G.E. (1867). Historische Statistik der Evangelischer Kirche in Schlesien. Wilhelm Gottlieb Korn. https://obc.opole.pl/dlibra/publication/771/edition/654/content
Chrząszcz, J. (1927). Die Geschichte der Städte Peiskretscham und Tost sowie des Kreises Tost-Gleiwitz. Pallas-Druckerei u. Verl.-Anst. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/979/edition/923/die-geschichte-der-stadte-peiskretscham-und-tost-sowie-des-kreises-tost-gleiwitz-2-verb-und-erw-aufl-chrzaszcz-johannes-1857-1928
Chrząszcz, J. (1903). Beiträge zur Geschichte der Pfarreien im Archipresbyterat Gleiwitz. Oberschlesien, 2(8), 517–540. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/178868/edition/168425
Dienst-Instruktion vom 23 October 1817 für die Königl. Preuß. Regierung. (1843). Bearb. C.F. Wegener. https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/5EMRMRKQNGTHVCIEIBSY75MJXOO2FVSY
Felbiger, J. I. (1750). Carte du Diocese de Breslav. W Atlas Silesiae id est Ducatus Silesiae generaliter quatuor mappis nec non specialiter XVII mappis tot principa tus repraesentantibus geographice exhibitus addita praefatione qua de historia huius Atlantis agitur auctoritate publica in lucem emissibus ab Homannianis heredibus. Homanna Spadkobiercy. https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/561754/edition/473726/content
Görlitz, J.G. (1822). Neueste geographisch-statistisch-technisch-topographische Beschreibung des Preußischen Schlesien (T. 1). Günter. https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10013061?page=5
Janczaka, J., & Ładogórskiego, T. (Red.). (1976). Atlas historyczny Polski. Śląsk w końcu XVIII wieku: T. 1. Cz. 2 Komentarz. Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Jungnitz, J. (Red.). (1902). Visitationsberichte der Diözese Breslau : Archidiakonat Breslau (T. 1). G. P. Aderholz Buchhandlung. https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/19954/edition/17744/content
Knie, J.G. (1845). Alphabetisch-statistisch- topographische Uebersicht der Dörfer Flecken, Städte und andern Orte der Königl. Preuss. Provinz Schlesien : nebst beigefügter Nachweisung von der Eintheilung des Landes nach den Bezirken der drei königlichen Regierungen, den darin enthaltenen Fürstenthümern und Kreisen, mit Angabe des Flächeninhaltes, der mittlern Erhebung über die Meeresfläche, der Bewohner, Gebäude, des Viehstandes usw. - 2. verm. u. verb. Aufl. Graß, Barth und Co. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/880/edition/808/alphabetisch-statistisch-topographische-uebersicht-der-dorfer-flecken-stadte-und-andern-orte-der-konigl-preuss-provinz-schlesien-nebst-beigefugter
Kosler, A.M. (1929). Die Preußische Volksschulpolitik in Oberschlesien 1742–1848. Druck von Benjamin Krause.
Markgraf, H. (Red.). (1892). Die Rechnung über den Peterspfennig im Archidiakonat Oppeln 1447. R. Nischkowsky. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/20096/edition/17850/die-rechnunguber-peterspfennig-im-archidiakonat-oppeln-1447-markgraf-hermann-1836-1906
Markgraf, H., & Schulte, J.W. (Red.). (1889). Codex Diplomaticus Silesiae: T. 14. Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis. Josef Max und Komp. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/505278/edition/473739/codex-diplomaticus-silesiae-bd-14-liber-fundationis-episcopatus-vratislaviensis
Musioł, L. (1933). Dzieje szkół parafialnych w dawnym dekanacie pszczyńskim. Muzeum Śląskie w Katowicach.
Neuling, H. (1902). Schlesiens Kirchorte und ihre kirchlichen Stiftungen bis zum Ausgange des Mittelalters. E. Wohlfarth‘s Buchhandlung. https://digital.fides.org.pl/dlibra/publication/4260/edition/4020/content
Reimann, E. (1883). Ueber die Verbesserung des niederen Schulwesens in Schlesien in den Jahren 1763–1769. Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens, 17, 317–350. https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/9309
Schematismus der Geistlichkeit des Bisthums Breslau für das Jahr 1846. (1846). Heinrich Richter. https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/2814/edition/2790/content
Schematismus der Geistlichkeit des Bisthums Breslau für das Jahr 1846, 1846, Heinrich Richter.
Schlesische Provinzialblätter (1802). Schlesische Provinzialblätter, 35(4). https://bc.bs.katowice.pl/dlibra/publication/12446/edition/11193?search=cmVzdWx0cz9hY3Rpb249QWR2YW5jZWRTZWFyY2hBY3Rpb24mdHlwZT0tMyZxZjE9YXZhaWxhYmlsaXR5OkF2YWlsYWJsZSZ2YWwxPXE6U2NobGVzaXNjaGUrUHJvdmluemlhbGJsJUMzJUE0dHRlcisxODAyJmlwcD0yNQ
Statistisch-topographische Uebersicht des Departements der Königlichen Preussischen Regierung zu Oppeln in Schlesien. (1819). C.B. Feistel. https://sbc.org.pl/publication/623750
Statistisch-t Schematismus der Geistlichkeit des Bistums Breslau für das Jahr opographische Uebersicht des Departements der Königlichen Preussischen Regierung zu Oppeln in Schlesien. (1819). C.B. Feistel. https://sbc.org.pl/publication/623750
Weigel, J. (1804). Geographische, naturhistorische und technologische Beschreibung des souverainen Herzogthums Schlesien: T. 8. Die Fürstenthümer Pless, Oppeln, der Leobschützer Kreis und die freie Standesherrschaft Beuthen. Christian Friedrich Himburg. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/323536/edition/305693
Zimmermann, F. A. (1783). Beyträge zur Beschreibung von Schlesien (T. 2). Johann Ernst Tramp. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/336642/edition/318109/beytrage-zur-beschreibung-von-schlesien-bd-1-13-zimmermann-friedrich-albert-1745-1815
Literatura
Drabina, J. (1995). Miasto pod berłem królów pruskich 1741–1870. W J. Drabina (Red.), Historia Gliwic (s. 228–235). Muzeum w Gliwicach.
Gerlic, H. (2000). Kościół katolicki na Ziemi Gliwickiej w okresie od reformacji do sekularyzacji. Rocznik Muzeum w Gliwicach, 15(1), 43–136.
Górecki, P. (2015). Geneza kuracji Najświętszego Serca Pana Jezusa w gliwickiej dzielnicy hutniczej. Studia Teologiczno-Historyczne Śląska Opolskiego, 35, 371–392. http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desklight-3cba6595-9287-4b53-ac23-840b420cc26f?q=bwmeta1.element.desklight-817a5f8b-a30f-4a06-bf9f-4d62ffd8b792;21&qt=CHILDREN-STATELESS
Greiner, P. (2020). Granice powiatu toszeckiego z lat 1742–1817/1818. Próba rekonstrukcji z genezą historyczno-administracyjna. Rocznik Muzeum w Gliwicach, 28, 11–60.
Greiner, P. (2008). Pojęcie i granice Górnego Śląska a Prowincja Wniebowzięcia NMP w Katowicach-Piotrowicach. W A. Barciaka & W.J. Sztyka (Red.), 150 lat historii Prowincji Wniebowzięcia NMP Zakonu Braci Mniejszych w Polsce (s. 216–222). Studio NOA. https://sbc.org.pl/publication/489827
Greiner, P., & Małusecki, B. (2018). Landraci powiatu toszeckiego i toszecko-gliwickiego w latach 1743–1945. Szkice Archiwalno-Historyczne, 15, 115–160. https://katowice.ap.gov.pl/ap/tekst/szkice-archiwalno-historyczne-nr-15-2018
Igalffy, L. (1992–1993). Los Verdugo en Bohemia y en Silesia. Annales de la Real Academia Matritense de Heráldica Genealogía, 2, 221–234. https://dialnet.unirioja.es/revista/8591/A/1992
Janczak, J. (1976). Zarys dziejów kartografii śląskiej do końca XVIII wieku. Instytut Śląski w Opolu.
Kloch, B. (2008). Najstarsze parafie Górnego Śląska. (Średniowieczna organizacja parafialna Górnego Śląska w Diecezji Wrocławskiej). WAW.
Konopczyński, W. (1948–1958). Flemming Jakub Henryk. W Polski Słownik Biograficzny: T. 7. Firlej Jan – Girdwoyń Kazimierz (s. 32–35). Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.
Korzeniowska, W. (2012). Reformatorzy górnośląskiego szkolnictwa elementarnego w wieku XVIII i XIX. Cieszyński Almanach Pedagogiczny, 1, 25–35. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/391027/edition/368519?search=cmVzdWx0cz9hY3Rpb249QWR2YW5jZWRTZWFyY2hBY3Rpb24mdHlwZT0tMyZxZjE9YXZhaWxhYmlsaXR5OkF2YWlsYWJsZSZ2YWwxPXE6Q2llc3p5JUM1JTg0c2tpK0FsbWFuYWNoK1BlZGFnb2dpY3pueSZpcHA9MjU
Książek, S. (1976). Granice i podział diecezji wrocławskiej na komisariaty i dekanaty w latach 1914-1945. Prawo Kanoniczne, 19(3-4), 123–152. https://doi.org/10.21697/pk.1976.19.3-4.08
Kubit, B. (2018). Żydzi na Górnym Śląsku. Wystawa stała w Domu Pamięci Żydów Górnośląskich. Muzeum w Gliwicach.
Łazowska, B. (2018). Statystyka na ziemiach polskich pod panowaniem pruskim. Wiadomości Statystyczne, 63(5), 78–102. https://ws.stat.gov.pl/Issue/2018/5
Maron, F. (1972). Parafia górnośląska w pierwszym ćwierćwieczu XVIII w. Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne, 5, 151–226.
Mrukwa, J. (1980). Wkład Jana Ignacego Felbigera w reformę szkolnictwa podstawowego w drugiej połowie XVIII w. Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne, 13, 329–340. https://journals.us.edu.pl/index.php/ssht/issue/view/1097
Myszor, J. (2011). Duchowieństwo katolickie na Śląsku 1742–1914. Z dziejów duszpasterstwa w diecezji wrocławskiej. Księgarnia św. Jacka.
Nadolski, P. (2006). Historia osadnictwa Żydów w Gliwicach – sytuacja prawna Żydów na Śląsku do I wojny światowej. W B. Kubit (Red.), Żydzi gliwiccy (s. 47–61). Muzeum w Gliwicach.
Nitsche, B. (2011). Historia miasta Gliwice. Muzeum w Gliwicach.
Panic, I. (2000). Kształtowanie się organizacji parafialnej w regionie gliwickim w średniowieczu. Rocznik Muzeum w Gliwicach, 15(1), 13–42.
Walerjański, D. (2005). Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1847 roku. Orbis Interior. Pismo muzealno-humanistyczne, 5, 25–42.
Weiser, A. (1992). Juden in Oberschlesien. Ein historischer Überblick. W A. Weiser & P. Maser (Red.), Juden in Oberschlesien: T. 1. Historischer Überblick, Jüdische Gemeinden (s. 13–63). Gebr. Mann Verlag.
Ziątkowski, L. (2007). Między niemożliwym, a koniecznym. Reformy państwa pruskiego w końcu XVIII wieku i na początku XIX wieku a proces równouprawnienia Żydów ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji na Śląsku. Wydawnictwo Via Nova.
Ziątkowski, L. (2014). Przestrzeń prawna i przestrzeń społeczna osadnictwa żydowskiego na Górnym Śląsku na początkach XIX wieku. Zeszyty Rybnickie, 14, 23–38.
Zielonka, A. (2014). O pokoleniach dla pokoleń – historia naszej ziemi [Historia Wielowsi]. Gminny Ośrodek Kultury w Wielowsi.
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
Since transitioning to a digital format, the journal has been operating under open access, meaning all content is freely available to users and institutions.
In issue 8 (2022), published articles are licensed under the Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) license.
The full license text is available at: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/legalcode.
Since issue 9 (2023), published articles are licensed under the Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-NC-ND 4.0) license.
The full license text is available at: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/legalcode.pl.
