The role of the Woźniak family in the socio-economic life of Sosnowiec. A case study.
DOI:
https://doi.org/10.63903/ZaranieSlaskie.11.3Keywords:
Sosnowiec , Zaglebie Dabrowskie, industrial history, The Woźniaks from Sosnowiec, iron castingAbstract
The Woźniak family from Sosnowiec, although they played an important role in the socio-economic life of the city, is somewhat forgotten today, even by native residents. In 2024, the Schoen Palace Museum in Sosnowiec will enrich its collections with the very valuable and interesting "Woźniak Archive" - a collection of over 400 photos and over 70 documents and private letters, which provide new information about the history of the family, especially its private life. The history of the Woźniaks begins in 1885, when Jan and Małgorzata came to Sosnowiec. Jan started working in the steelworks, and Małgorzata ran a beer bar. Their three sons - Franciszek, Teodor and Andrzej - received technical education, which, after their father's death, allowed the family to establish a metal plant on the border of Stary Sosnowiec and Pogoń, the Woźniak Steel Foundry Małgorzata and Sons. The intensive development was halted by World War I, when the Germans occupied the factory for military purposes.
After regaining independence, the Woźniaks rebuilt the foundry, which became one of the pillars of the local industry. During the Silesian Uprisings, the plant became famous as the place where two armored combat vehicles were assembled, which took part in the fighting. In the interwar period, "Stalownia Woźniak" developed, transforming into a joint-stock company. The time of prosperity was interrupted by the Great Depression and family conflicts, which ended in court.
During the Nazi occupation, the factory was taken over by the Germans and used for war production. After the war, the plant was nationalized.
Research into the history of the Woźniak family was based not only on newly acquired collections, but also on documents stored in state archives and the press.
Downloads
References
Archiwalia
[Archiwum Woźniaków], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.
[Klepsydra Andrzej Woźniak]. (1944). Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu (MS/H/4756), Sosnowiec, Polska.
[List z kondolencjami od Alexandra Lamprechta]. (1944). Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu (MS/H/4753), Sosnowiec, Polska.
[Zdjęcie mężczyzny w mundurze, otoczonego dziećmi, na trawie]. (1954). Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu (MS/H/5053), Sosnowiec, Polska.
[Zdjęcie ślubne w kościele]. (1947, 4 listopada). Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu (MS/H/4920), Sosnowiec, Polska.
Andrzej Woźniak do Józefy ze Sztuków Woźniak, Sosnowiec. (1921, 12 sierpnia). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.
Andrzej Woźniak do Małgorzaty Sztuki, Zawiercie. (1907, 1 września). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.
Balbina Sztuka do Józefy ze Sztuków Woźniak, Olkusz. (1924, 10 września). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.
Józefa ze Sztuków Woźniak do doktora Franciszka Sztuki. (1935, 8 maj). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.
Józefa ze Sztuków Woźniak do doktora Franciszka Sztuki. (1935, 9 maja). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.
Józefa ze Sztuków Woźniak do Franciszka Sztuki. (1919, 29 maja). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.
Józefa ze Sztuków Woźniak do Franciszka Sztuki. (1936, 3 sierpnia). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.
Józefa ze Sztuków Woźniak do Stefanii Sztuki, Sosnowiec. (1955, 1 sierpnia). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.
Józefa ze Sztuków Woźniak do Witolda Sztuki. (1955, 11 lipca). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.
Michał Sztuka do Józefy ze Sztuków Woźniak, Warszawa. (1936, 7 lutego). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.
Stanisława Woźniak do [Stefanii Sztuki?], Paryż. (1931, 9 października). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.
Świadectwa szkolne Krystyny Woźniak (sygn. MS/H/4747, MS/H/4748, MS/H/4751, MS/H/4752), Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.
Testament Józefy Woźniak. (1948-1949). Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu (MS/H/4757/5), Sosnowiec, Polska.
Ortsverzeichnis. Verzeichnis der Teilnehmer. (ok. 1940). [b.w.] https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/178602/edition/168181
Akta Miasta Sosnowca (sygn. 12.776.0.3788A), Archiwum Państwowe w Katowicach, Katowice, Polska.
Akta firmy „Woźniak i Synowie”. (1920). Akta Miasta Sosnowca (sygn. 12.776.0.3788A), APK, Katowice, Polska.
Księga małżeństw i zgonów. (1914). Akta stanu cywilnego Parafii Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Sosnowcu (sygn. 12/2106/0/1/51), APK, Katowice, Polska.
Księga Małżeństw nr 1– 22. (1877). Urząd Stanu Cywilnego w Kochłowicach (sygn. 12/2532/0/2/30), APK, Katowice, Polska.
Księga urodzeń, małżeństw i zgonów. (1888). Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej Czeladź (sygn. 12/791/0/2/3, nr 259), APK, Katowice, Polska.
Księga urodzeń, małżeństw i zgonów. (1908). Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej Czeladź (sygn. 12/791/0/2/24), APK, Katowice, Polska.
Księga urodzeń, małżeństw i zgonów. (1910). Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej w Sosnowcu – Pogoni (sygn. 12/2737/0/1/5, nr 32), APK, Katowice, Polska.
Księga urodzeń, małżeństw i zgonów. (1911). Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej w Sosnowcu – Pogoni (sygn. 12/2737/0/1/6), APK, Katowice, Polska.
Pozwolenie [budowlane] dla firmy Woźniak. (1918-1920). Akta Miasta Sosnowca (sygn. 12.776.0.1.1331A), APK, Katowice, Polska.
Protokół z rozmowy przeprowadzonej z Krystyną Łabno-Strokowską, córką Andrzeja Woźniaka. (2012, 20 września), sporz. Anna Makarska, Archiwum Działu Historii i Kultury Miasta (sygn. A505), Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.
Archiwum Państwowe w Katowicach Oddział w Bielsku-Białej, Bielsko-Biała, Polska.
Upaństwowienie Stalownia „Woźniak” Sosnowiec. (1946-1948). Zjednoczenie Przemysłu Odlewniczego w Krakowie (sygn. 13/958/0/29/455), APBB, Bielsko-Biała, Polska.
Stahlwerk Wozniak A.G., Sosnowitz (Sosnowiec). (1920-1941). Biuro Informacyjne W. Schimmelpfeng - Niemiecka Wywiadownia Sp. z o.o. (sygn. 84/635/0/1.1.1/108033), APKZ, Kamieniec Ząbkowicki, Polska.
Ortsverzeichnis. Verzeichnis der Teilnehmer. (ok. 1940). [b.w.] https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/178602/edition/168181
Rząd Gubernialny Piotrkowski (sygn. 39/1/0/4/14929), Archiwum Państwowe w Łodzi, Łódź, Polska.
Projekt budowy przez Małgorzatę Woźniak murowanego, parterowego kantoru, podwyższenia i powiększenia murowanej, parterowej odlewni i wiaty przy ulicy Cmentarnej w mieście Sosnowcu. (1912). Rząd Gubernialny Piotrkowski (sygn. 39/1/0/4/14929), APŁ, Łódź, Polska https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/7027711
Projekt budowy przez Małgorzatę Woźniak murowanej, parterowej odlewni stali i budowy murowanej wieży ciśnień, komina pod numerem 1 przy ulicy Cmentarnej przy Alei w mieście Sosnowcu. (1913). Rząd Gubernialny Piotrkowski (sygn. 39/1/0/4/16024), APŁ, Łódź, Polska https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/9376479
Projekt budowy przez Małgorzatę Woźniak murowanych, parterowych zabudowań gospodarczych przy ulicy Cmentarnej w mieście Sosnowcu. (1911). Rząd Gubernialny Piotrkowski (sygn. 39/1/0/4/13268), APŁ, Łódź, Polska. https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/6527659
Projekt powiększenia przez Małgorzatę Woźniak murowanej, parterowej odlewni przy ulicy Cmentarnej w mieście Sosnowcu. (1914). Rząd Gubernialny Piotrkowski (sygn. 39/1/0/4/17001), APŁ, Łódź, Polska https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/9928866
Schön K.G., wieś Środulka koło Sosnowca, Dom handlowy, Przędzalnia wełny. (1898-1913). Starszy Inspektor Fabryczny Guberni Piotrkowskiej (sygn. 39/19/0/-/2167), APŁ, Łódź, Polska.
Woźniak Małgorzata i Synowie, Sosnowiec, ul. Aleja, Odlewnia stali. (1911-1913). Starszy Inspektor Fabryczny Guberni Piotrkowskiej (sygn. 39/19/0/-/2115), APŁ, Łódź Polska.
Prasa
Biuro Architektoniczno Budowlane W. Filipczyński Sosnowiec. (1930). Architektura i Budownictwo. Miesięcznik ilustrowany, 6(9-10), 16. https://delibra.bg.polsl.pl/dlibra/publication/21686/edition/20132/content
Częściowy strajk robotników w Stalowni B-Ci Wożniak. (1937, 1 marca). Expres Zagłębia, 12(60), 3. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/553186
Echa sporu właścicieli stalowni Woźniaków w Sosnowcu. (1933, 16 kwietnia). Expres Zagłębia, 8(105), 78. https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/551803
Fragment polskiej twórczości przemysłowej. Odlewnia Stali Wożniak I S-Wie w Sosnowcu. (1929, 25 sierpnia). Kurjer Zachodni Iskra, 20(224), 36 https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/881717/edition/846449/kurjer-zachodni-iskra-dziennik-polityczny-gospodarczy-i-literacki-r-20-1929-nr-224
Gwałtowna walka o dokument w kancelarii adwokata katowickiego. (1932, 15 maja). Górnoślązak, 31(136). https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/edition/169059
Hojna ofiara. (1922, 28 października). Dziennik Zagłębia, 1(11). https://sbc.org.pl/dlibra/publication/edition/375452
Komitet Budowy Pomnika. (1938, 13 listopada). Wschód: Lwów, Stanisławów, Tarnopol. Życie miast i wsi województw południowo-wschodnich, 3(104), 8. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/922329
Kronika. (1920a, 16 lipca). Kuryer Zagłębia. Polityczny, Społeczny i Literacki, 15(160), 3-4. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/465145
Kronika. (1920b, 23 lipca). Kuryer Zagłębia. Polityczny, Społeczny i Literacki, 15(165), 3–4. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/465149
Kronika. (1920c, 16 września). Kuryer Zagłębia. Polityczny, Społeczny i Literacki, 15(263), 3. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/465247
Lista członków Rady m. Sosnowca powołanej do życia w dniu 6 sierpnia 1914 r. i Komitetów przy niej istniejących. (1915, 8 stycznia). Dodatek bezpłatny do Głosu Polskiego Głos Polski, 1(2), 1. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/627033
Listy do Redakcji. W imię prawdy. (1920, 18 sierpnia). Kuryer Zagłębia. Polityczny, Społeczny i Literacki, 15(188), 4. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/465168
Nadesłane. Oświadczenie. (1937, 22 lutego). Kurjer Zachodni Iskra, 28(53), 3. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/840247
Nadesłane. Wyjaśnienie. (1932, 15 maja). Expres Zagłębia, 7(163), 5. https://www.jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/551506
Nieporozumienie między braćmi Woźniakami. (1937, 20 lutego). Expres Zagłębia, 12(51), 5. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/553177
O nadużycia w stalowni Woźniaków. (1937, 21 lutego). Expres Zagłębia, 12(52), 5. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/553178
Obwieszczenie o licytacji. (1933, 14 marca). Expres Zagłębia, 8(73), 8. https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/551771
Odezwa Załogi robotników Stalowni Woźniak S.A. w Sosnowcu do Rządu Rzeczpospolitej i do świata pracy. (1933, 7 stycznia). Kurjer Śląski, 8(5), 3. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/844139
Ogłoszenia. Dział B. (1930, 21 lutego). Expres Zagłębia, 5(50), 6. https://www.jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/550664
Ogłoszenie 1293. (1920, 25 czerwca). Kuryer Zagłębia. Polityczny, Społeczny i Literacki, 15(143), 4. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/465122
Ogłoszenie. Dnia 9 czerwca 1932 roku. (1931, 7 września). Expres Zagłębia, 7(246), 6. https://www.jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/551589
Potrzebna. (1922, 21 stycznia). Kuryer Zagłębia. Polityczny, Społeczny i Literacki, 16(11), 4. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/454262
Przerwanie procesu o nadużycia w stalowni Woźniaków. (1938, 18 września). Kurjer Zachodni Iskra, 29(256), 7. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/848616
Reklama odlewni Woźniaków. (1912). Rocznik Zagłębia Dąbrowskiego. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/edition/295481
Skarga pracownika. (1938, 19 stycznia). Expres Zagłębia, 12(19) 5. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/553145
Sprawa o nadużycia w Stalowni B-ci Wożniak w Sosnowcu. (1938, 17 czerwca). Expres Zagłębia, 13(164), 5. https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/556915
Sprawa Stalowni B-ci Woźniak przed Sądem Okręgowym w Sosnowcu. (1938, 15 września). Kurjer Zachodni Iskra, 29(253), 5. https://www.jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/848612
Stalownia braci Woźniaków w Sosnowcu została unieruchomiona. (1933, 24 stycznia). Expres Zagłębia, 8(24), 3. https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/551722
Strajk robotników w stalowni Woźniaków trwa. (1937, 2 marca). Expres Zagłębia, 12(61), 5. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/553187
Strajk w stalowni braci Woźniak. (1933, 27 stycznia). Expres Zagłębia, 8(27), 3. https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/551725
Wymowa pewnego strajku. Wznowienie okupacji w firmie Braci Woźniak w Sosnowcu. (1937, 13 marca). Gazeta Robotnicza, 41(67), 4. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/145633
Wyrok w procesie o nadużycia w Stalowni Woźniak w Sosnowcu. (1938, 7 października). Expres Zagłębia, 13(276), 5. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/553761
Z frontu pracy w Zagłębiu Dąbrowskim. Stalownia Woźniak ruszyła. (1933, 1 lutego). Polonia, 10(2987), 7. https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/64861
Z Sosnowca. (1930, 31 stycznia). Expres Zagłębia, 5(30), 5. https://www.jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/550644
Zarząd „Puszki ubogich uczniów Gimnazjum Polskiego w Cieszynie. (1922b, 26 lutego). Kuryer Zagłębia. Polityczny, Społeczny i Literacki, 16(47), 5. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/454466
Zlikwidowanie zatargu w Stalowni B-ci Woźniaków. (1938, 19 marca). Kurjer Zachodni Iskra, 29(77), 4. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/848433
Literatura
I Sprawozdanie Izby Przemysłowo-Handlowej w Sosnowcu za 1929 r. (1930). Izba Przemysłowo-Handlowa w Sosnowcu. https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/84445
IV Sprawozdanie Izby Przemysłowo-Handlowej w Sosnowcu za 1932 r. (1933). Izba Przemysłowo-Handlowa w Sosnowcu https://sbc.org.pl/de/dlibra/publication/84621/edition/79953/iv-sprawozdanie-izby-przemyslowo-handlowej-w-sosnowcu-za-1932-r
Dąbrowska, A. (2024). Założenie pałacowo-parkowe w Choroszczy. Studium historyczno-konserwatorskie. Muzeum Podlaskie w Białymstoku https://muzeumpodlaskie.pl/zalozenie-palacowo-parkowe-w-choroszczy-studium-historyczno-konserwatorskie/
Magnuski, J. (1993). Samochody pancerne wojska polskiego 1918-1939. WiS
Nadolski. (2016). Industrializacja. W A. Barciak & A. Jankowski (Red.), Sosnowiec. Obraz miasta i jego dzieje (T. 1, s. 316–329). Muzeum w Sosnowcu.
Oleksiak, E. (2008). Rody zagłębiowskie w zbiorach regionalnych. W M. Kisiel & B. Majewski (Red.), Zagłębiowskie rody. Materiały VI Sesji Zagłębiowskiej, Sosnowiec.
6 grudnia 2007 roku. Miejska Biblioteka Publiczna im. Gustawa Daniłowskiego https://sbc.org.pl/dlibra/publication/26387/edition/23385/zaglebiowskie-rody-materialy-vi-sesji-zaglebiowskiej-sosnowiec-6-grudnia-2007-roku
Przemsza-Zieliński, J. (1992, 4 kwietnia). Sosnowiecka saga rodziny Woźniaków, Ekspres – Magazyn Zagłębiowski, 5(31), 13-14.
Szajnowka-Wysocka, A. (2016). Stan i dynamika zaludnienia. W A. Barciak & A.T. Jankowski (Red.), Obraz miasta i jego dzieje (T. 2, s. 16–22). Muzeum w Sosnowcu.
Tulicki, R. (2009). Cmentarz rzymsko-katolicki przy ulicy Smutnej w Sosnowcu. W Witkowski i in., Kompleks cmentarzy w Sosnowcu przy ulicy Smutnej. Komitet Rozwoju Zagłębia.
Wiśniewski, J. (1936). Diecezja Częstochowska. Opis historyczny kościołów i zabytków w dekanatach: będzińskim, dąbrowskim, sączowskim, zawierckim i żareckim oraz parafji Olsztyn. Czcionkami Szkoły Rzemieślniczej w Mariówce Opoczyńskiej.
Ziółkowski, J. (1960). Sosnowiec. Drogi i czynniki rozwoju miasta przemysłowego. „Śląsk” https://sbc.org.pl/dlibra/publication/344670/edition/325638/diecezjaczestochowska-opis-historyczny-kosciolow-i-zabytkow-w-dekanatach-bedzinskim-dabrowskim-saczowskim-zawierckim-i-zareckim-oraz-parafji-olsztyn
Strony internetowe
Cmentarz Parafii Katedralnej Wniebowzięcia NMP w Sosnowcu. (b. d.). Grobonet. https://sosnowieckatedra.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=17765&inni=1
Schmidt, K. (2021a). Alojzy Woźniak. geni_family_tree. https://www.geni.com/people/Alojzy-Woźniak/6000000172375334029?through=6000000172375215322
Schmidt, K. (2021b). Marja Woźniak. Join the World Family Tree - Geni.com. https://www.geni.com/people/Marja-Woźniak/6000000172375215322?through=6000000191409591841
Schmidt, K. (2023). Waleria Barbara Woźniak. Join the World Family Tree - Geni.com. https://www.geni.com/people/Waleria-Barbara-Wo%C5%BAniak/6000000191430804822?through=6000000172375334029
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2025 Zaranie Śląskie

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
Since transitioning to a digital format, the journal has been operating under open access, meaning all content is freely available to users and institutions.
In issue 8 (2022), published articles are licensed under the Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) license.
The full license text is available at: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/legalcode.
Since issue 9 (2023), published articles are licensed under the Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-NC-ND 4.0) license.
The full license text is available at: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/legalcode.pl.
