The role of the Woźniak family in the socio-economic life of Sosnowiec. A case study.

Authors

  • Agata Muszyńska Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu Author

DOI:

https://doi.org/10.63903/ZaranieSlaskie.11.3

Keywords:

Sosnowiec , Zaglebie Dabrowskie, industrial history, The Woźniaks from Sosnowiec, iron casting

Abstract

The Woźniak family from Sosnowiec, although they played an important role in the socio-economic life of the city, is somewhat forgotten today, even by native residents. In 2024, the Schoen Palace Museum in Sosnowiec will enrich its collections with the very valuable and interesting "Woźniak Archive" - ​​a collection of over 400 photos and over 70 documents and private letters, which provide new information about the history of the family, especially its private life. The history of the Woźniaks begins in 1885, when Jan and Małgorzata came to Sosnowiec. Jan started working in the steelworks, and Małgorzata ran a beer bar. Their three sons - Franciszek, Teodor and Andrzej - received technical education, which, after their father's death, allowed the family to establish a metal plant on the border of Stary Sosnowiec and Pogoń, the Woźniak Steel Foundry Małgorzata and Sons. The intensive development was halted by World War I, when the Germans occupied the factory for military purposes.

After regaining independence, the Woźniaks rebuilt the foundry, which became one of the pillars of the local industry. During the Silesian Uprisings, the plant became famous as the place where two armored combat vehicles were assembled, which took part in the fighting. In the interwar period, "Stalownia Woźniak" developed, transforming into a joint-stock company. The time of prosperity was interrupted by the Great Depression and family conflicts, which ended in court.

During the Nazi occupation, the factory was taken over by the Germans and used for war production. After the war, the plant was nationalized.

Research into the history of the Woźniak family was based not only on newly acquired collections, but also on documents stored in state archives and the press.

Downloads

Download data is not yet available.

References

Archiwalia

[Archiwum Woźniaków], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.

[Klepsydra Andrzej Woźniak]. (1944). Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu (MS/H/4756), Sosnowiec, Polska.

[List z kondolencjami od Alexandra Lamprechta]. (1944). Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu (MS/H/4753), Sosnowiec, Polska.

[Zdjęcie mężczyzny w mundurze, otoczonego dziećmi, na trawie]. (1954). Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu (MS/H/5053), Sosnowiec, Polska.

[Zdjęcie ślubne w kościele]. (1947, 4 listopada). Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu (MS/H/4920), Sosnowiec, Polska.

Andrzej Woźniak do Józefy ze Sztuków Woźniak, Sosnowiec. (1921, 12 sierpnia). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.

Andrzej Woźniak do Małgorzaty Sztuki, Zawiercie. (1907, 1 września). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.

Balbina Sztuka do Józefy ze Sztuków Woźniak, Olkusz. (1924, 10 września). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.

Józefa ze Sztuków Woźniak do doktora Franciszka Sztuki. (1935, 8 maj). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.

Józefa ze Sztuków Woźniak do doktora Franciszka Sztuki. (1935, 9 maja). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.

Józefa ze Sztuków Woźniak do Franciszka Sztuki. (1919, 29 maja). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.

Józefa ze Sztuków Woźniak do Franciszka Sztuki. (1936, 3 sierpnia). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.

Józefa ze Sztuków Woźniak do Stefanii Sztuki, Sosnowiec. (1955, 1 sierpnia). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.

Józefa ze Sztuków Woźniak do Witolda Sztuki. (1955, 11 lipca). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.

Michał Sztuka do Józefy ze Sztuków Woźniak, Warszawa. (1936, 7 lutego). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.

Stanisława Woźniak do [Stefanii Sztuki?], Paryż. (1931, 9 października). Archiwum Woźniaków [w opracowaniu], Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.

Świadectwa szkolne Krystyny Woźniak (sygn. MS/H/4747, MS/H/4748, MS/H/4751, MS/H/4752), Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.

Testament Józefy Woźniak. (1948-1949). Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu (MS/H/4757/5), Sosnowiec, Polska.

Ortsverzeichnis. Verzeichnis der Teilnehmer. (ok. 1940). [b.w.] https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/178602/edition/168181

Akta Miasta Sosnowca (sygn. 12.776.0.3788A), Archiwum Państwowe w Katowicach, Katowice, Polska.

Akta firmy „Woźniak i Synowie”. (1920). Akta Miasta Sosnowca (sygn. 12.776.0.3788A), APK, Katowice, Polska.

Księga małżeństw i zgonów. (1914). Akta stanu cywilnego Parafii Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Sosnowcu (sygn. 12/2106/0/1/51), APK, Katowice, Polska.

Księga Małżeństw nr 1– 22. (1877). Urząd Stanu Cywilnego w Kochłowicach (sygn. 12/2532/0/2/30), APK, Katowice, Polska.

Księga urodzeń, małżeństw i zgonów. (1888). Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej Czeladź (sygn. 12/791/0/2/3, nr 259), APK, Katowice, Polska.

Księga urodzeń, małżeństw i zgonów. (1908). Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej Czeladź (sygn. 12/791/0/2/24), APK, Katowice, Polska.

Księga urodzeń, małżeństw i zgonów. (1910). Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej w Sosnowcu – Pogoni (sygn. 12/2737/0/1/5, nr 32), APK, Katowice, Polska.

Księga urodzeń, małżeństw i zgonów. (1911). Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej w Sosnowcu – Pogoni (sygn. 12/2737/0/1/6), APK, Katowice, Polska.

Pozwolenie [budowlane] dla firmy Woźniak. (1918-1920). Akta Miasta Sosnowca (sygn. 12.776.0.1.1331A), APK, Katowice, Polska.

Protokół z rozmowy przeprowadzonej z Krystyną Łabno-Strokowską, córką Andrzeja Woźniaka. (2012, 20 września), sporz. Anna Makarska, Archiwum Działu Historii i Kultury Miasta (sygn. A505), Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, Sosnowiec, Polska.

Archiwum Państwowe w Katowicach Oddział w Bielsku-Białej, Bielsko-Biała, Polska.

Upaństwowienie Stalownia „Woźniak” Sosnowiec. (1946-1948). Zjednoczenie Przemysłu Odlewniczego w Krakowie (sygn. 13/958/0/29/455), APBB, Bielsko-Biała, Polska.

Stahlwerk Wozniak A.G., Sosnowitz (Sosnowiec). (1920-1941). Biuro Informacyjne W. Schimmelpfeng - Niemiecka Wywiadownia Sp. z o.o. (sygn. 84/635/0/1.1.1/108033), APKZ, Kamieniec Ząbkowicki, Polska.

Ortsverzeichnis. Verzeichnis der Teilnehmer. (ok. 1940). [b.w.] https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/178602/edition/168181

Rząd Gubernialny Piotrkowski (sygn. 39/1/0/4/14929), Archiwum Państwowe w Łodzi, Łódź, Polska.

Projekt budowy przez Małgorzatę Woźniak murowanego, parterowego kantoru, podwyższenia i powiększenia murowanej, parterowej odlewni i wiaty przy ulicy Cmentarnej w mieście Sosnowcu. (1912). Rząd Gubernialny Piotrkowski (sygn. 39/1/0/4/14929), APŁ, Łódź, Polska https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/7027711

Projekt budowy przez Małgorzatę Woźniak murowanej, parterowej odlewni stali i budowy murowanej wieży ciśnień, komina pod numerem 1 przy ulicy Cmentarnej przy Alei w mieście Sosnowcu. (1913). Rząd Gubernialny Piotrkowski (sygn. 39/1/0/4/16024), APŁ, Łódź, Polska https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/9376479

Projekt budowy przez Małgorzatę Woźniak murowanych, parterowych zabudowań gospodarczych przy ulicy Cmentarnej w mieście Sosnowcu. (1911). Rząd Gubernialny Piotrkowski (sygn. 39/1/0/4/13268), APŁ, Łódź, Polska. https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/6527659

Projekt powiększenia przez Małgorzatę Woźniak murowanej, parterowej odlewni przy ulicy Cmentarnej w mieście Sosnowcu. (1914). Rząd Gubernialny Piotrkowski (sygn. 39/1/0/4/17001), APŁ, Łódź, Polska https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/9928866

Schön K.G., wieś Środulka koło Sosnowca, Dom handlowy, Przędzalnia wełny. (1898-1913). Starszy Inspektor Fabryczny Guberni Piotrkowskiej (sygn. 39/19/0/-/2167), APŁ, Łódź, Polska.

Woźniak Małgorzata i Synowie, Sosnowiec, ul. Aleja, Odlewnia stali. (1911-1913). Starszy Inspektor Fabryczny Guberni Piotrkowskiej (sygn. 39/19/0/-/2115), APŁ, Łódź Polska.

Prasa

Biuro Architektoniczno Budowlane W. Filipczyński Sosnowiec. (1930). Architektura i Budownictwo. Miesięcznik ilustrowany, 6(9-10), 16. https://delibra.bg.polsl.pl/dlibra/publication/21686/edition/20132/content

Częściowy strajk robotników w Stalowni B-Ci Wożniak. (1937, 1 marca). Expres Zagłębia, 12(60), 3. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/553186

Echa sporu właścicieli stalowni Woźniaków w Sosnowcu. (1933, 16 kwietnia). Expres Zagłębia, 8(105), 78. https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/551803

Fragment polskiej twórczości przemysłowej. Odlewnia Stali Wożniak I S-Wie w Sosnowcu. (1929, 25 sierpnia). Kurjer Zachodni Iskra, 20(224), 36 https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/881717/edition/846449/kurjer-zachodni-iskra-dziennik-polityczny-gospodarczy-i-literacki-r-20-1929-nr-224

Gwałtowna walka o dokument w kancelarii adwokata katowickiego. (1932, 15 maja). Górnoślązak, 31(136). https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/edition/169059

Hojna ofiara. (1922, 28 października). Dziennik Zagłębia, 1(11). https://sbc.org.pl/dlibra/publication/edition/375452

Komitet Budowy Pomnika. (1938, 13 listopada). Wschód: Lwów, Stanisławów, Tarnopol. Życie miast i wsi województw południowo-wschodnich, 3(104), 8. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/922329

Kronika. (1920a, 16 lipca). Kuryer Zagłębia. Polityczny, Społeczny i Literacki, 15(160), 3-4. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/465145

Kronika. (1920b, 23 lipca). Kuryer Zagłębia. Polityczny, Społeczny i Literacki, 15(165), 3–4. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/465149

Kronika. (1920c, 16 września). Kuryer Zagłębia. Polityczny, Społeczny i Literacki, 15(263), 3. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/465247

Lista członków Rady m. Sosnowca powołanej do życia w dniu 6 sierpnia 1914 r. i Komitetów przy niej istniejących. (1915, 8 stycznia). Dodatek bezpłatny do Głosu Polskiego Głos Polski, 1(2), 1. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/627033

Listy do Redakcji. W imię prawdy. (1920, 18 sierpnia). Kuryer Zagłębia. Polityczny, Społeczny i Literacki, 15(188), 4. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/465168

Nadesłane. Oświadczenie. (1937, 22 lutego). Kurjer Zachodni Iskra, 28(53), 3. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/840247

Nadesłane. Wyjaśnienie. (1932, 15 maja). Expres Zagłębia, 7(163), 5. https://www.jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/551506

Nieporozumienie między braćmi Woźniakami. (1937, 20 lutego). Expres Zagłębia, 12(51), 5. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/553177

O nadużycia w stalowni Woźniaków. (1937, 21 lutego). Expres Zagłębia, 12(52), 5. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/553178

Obwieszczenie o licytacji. (1933, 14 marca). Expres Zagłębia, 8(73), 8. https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/551771

Odezwa Załogi robotników Stalowni Woźniak S.A. w Sosnowcu do Rządu Rzeczpospolitej i do świata pracy. (1933, 7 stycznia). Kurjer Śląski, 8(5), 3. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/844139

Ogłoszenia. Dział B. (1930, 21 lutego). Expres Zagłębia, 5(50), 6. https://www.jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/550664

Ogłoszenie 1293. (1920, 25 czerwca). Kuryer Zagłębia. Polityczny, Społeczny i Literacki, 15(143), 4. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/465122

Ogłoszenie. Dnia 9 czerwca 1932 roku. (1931, 7 września). Expres Zagłębia, 7(246), 6. https://www.jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/551589

Potrzebna. (1922, 21 stycznia). Kuryer Zagłębia. Polityczny, Społeczny i Literacki, 16(11), 4. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/454262

Przerwanie procesu o nadużycia w stalowni Woźniaków. (1938, 18 września). Kurjer Zachodni Iskra, 29(256), 7. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/848616

Reklama odlewni Woźniaków. (1912). Rocznik Zagłębia Dąbrowskiego. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/edition/295481

Skarga pracownika. (1938, 19 stycznia). Expres Zagłębia, 12(19) 5. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/553145

Sprawa o nadużycia w Stalowni B-ci Wożniak w Sosnowcu. (1938, 17 czerwca). Expres Zagłębia, 13(164), 5. https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/556915

Sprawa Stalowni B-ci Woźniak przed Sądem Okręgowym w Sosnowcu. (1938, 15 września). Kurjer Zachodni Iskra, 29(253), 5. https://www.jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/848612

Stalownia braci Woźniaków w Sosnowcu została unieruchomiona. (1933, 24 stycznia). Expres Zagłębia, 8(24), 3. https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/551722

Strajk robotników w stalowni Woźniaków trwa. (1937, 2 marca). Expres Zagłębia, 12(61), 5. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/553187

Strajk w stalowni braci Woźniak. (1933, 27 stycznia). Expres Zagłębia, 8(27), 3. https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/551725

Wymowa pewnego strajku. Wznowienie okupacji w firmie Braci Woźniak w Sosnowcu. (1937, 13 marca). Gazeta Robotnicza, 41(67), 4. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/145633

Wyrok w procesie o nadużycia w Stalowni Woźniak w Sosnowcu. (1938, 7 października). Expres Zagłębia, 13(276), 5. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/553761

Z frontu pracy w Zagłębiu Dąbrowskim. Stalownia Woźniak ruszyła. (1933, 1 lutego). Polonia, 10(2987), 7. https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/64861

Z Sosnowca. (1930, 31 stycznia). Expres Zagłębia, 5(30), 5. https://www.jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/550644

Zarząd „Puszki ubogich uczniów Gimnazjum Polskiego w Cieszynie. (1922b, 26 lutego). Kuryer Zagłębia. Polityczny, Społeczny i Literacki, 16(47), 5. https://sbc.org.pl/dlibra/publication/454466

Zlikwidowanie zatargu w Stalowni B-ci Woźniaków. (1938, 19 marca). Kurjer Zachodni Iskra, 29(77), 4. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/848433

Literatura

I Sprawozdanie Izby Przemysłowo-Handlowej w Sosnowcu za 1929 r. (1930). Izba Przemysłowo-Handlowa w Sosnowcu. https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/84445

IV Sprawozdanie Izby Przemysłowo-Handlowej w Sosnowcu za 1932 r. (1933). Izba Przemysłowo-Handlowa w Sosnowcu https://sbc.org.pl/de/dlibra/publication/84621/edition/79953/iv-sprawozdanie-izby-przemyslowo-handlowej-w-sosnowcu-za-1932-r

Dąbrowska, A. (2024). Założenie pałacowo-parkowe w Choroszczy. Studium historyczno-konserwatorskie. Muzeum Podlaskie w Białymstoku https://muzeumpodlaskie.pl/zalozenie-palacowo-parkowe-w-choroszczy-studium-historyczno-konserwatorskie/

Magnuski, J. (1993). Samochody pancerne wojska polskiego 1918-1939. WiS

Nadolski. (2016). Industrializacja. W A. Barciak & A. Jankowski (Red.), Sosnowiec. Obraz miasta i jego dzieje (T. 1, s. 316–329). Muzeum w Sosnowcu.

Oleksiak, E. (2008). Rody zagłębiowskie w zbiorach regionalnych. W M. Kisiel & B. Majewski (Red.), Zagłębiowskie rody. Materiały VI Sesji Zagłębiowskiej, Sosnowiec.

6 grudnia 2007 roku. Miejska Biblioteka Publiczna im. Gustawa Daniłowskiego https://sbc.org.pl/dlibra/publication/26387/edition/23385/zaglebiowskie-rody-materialy-vi-sesji-zaglebiowskiej-sosnowiec-6-grudnia-2007-roku

Przemsza-Zieliński, J. (1992, 4 kwietnia). Sosnowiecka saga rodziny Woźniaków, Ekspres – Magazyn Zagłębiowski, 5(31), 13-14.

Szajnowka-Wysocka, A. (2016). Stan i dynamika zaludnienia. W A. Barciak & A.T. Jankowski (Red.), Obraz miasta i jego dzieje (T. 2, s. 16–22). Muzeum w Sosnowcu.

Tulicki, R. (2009). Cmentarz rzymsko-katolicki przy ulicy Smutnej w Sosnowcu. W Witkowski i in., Kompleks cmentarzy w Sosnowcu przy ulicy Smutnej. Komitet Rozwoju Zagłębia.

Wiśniewski, J. (1936). Diecezja Częstochowska. Opis historyczny kościołów i zabytków w dekanatach: będzińskim, dąbrowskim, sączowskim, zawierckim i żareckim oraz parafji Olsztyn. Czcionkami Szkoły Rzemieślniczej w Mariówce Opoczyńskiej.

Ziółkowski, J. (1960). Sosnowiec. Drogi i czynniki rozwoju miasta przemysłowego. „Śląsk” https://sbc.org.pl/dlibra/publication/344670/edition/325638/diecezjaczestochowska-opis-historyczny-kosciolow-i-zabytkow-w-dekanatach-bedzinskim-dabrowskim-saczowskim-zawierckim-i-zareckim-oraz-parafji-olsztyn

Strony internetowe

Cmentarz Parafii Katedralnej Wniebowzięcia NMP w Sosnowcu. (b. d.). Grobonet. https://sosnowieckatedra.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=17765&inni=1

Schmidt, K. (2021a). Alojzy Woźniak. geni_family_tree. https://www.geni.com/people/Alojzy-Woźniak/6000000172375334029?through=6000000172375215322

Schmidt, K. (2021b). Marja Woźniak. Join the World Family Tree - Geni.com. https://www.geni.com/people/Marja-Woźniak/6000000172375215322?through=6000000191409591841

Schmidt, K. (2023). Waleria Barbara Woźniak. Join the World Family Tree - Geni.com. https://www.geni.com/people/Waleria-Barbara-Wo%C5%BAniak/6000000191430804822?through=6000000172375334029

Published

2025-12-30

How to Cite

The role of the Woźniak family in the socio-economic life of Sosnowiec. A case study. (2025). Zaranie Śląskie, 11, 55-86. https://doi.org/10.63903/ZaranieSlaskie.11.3